دستوالعمل پيشنهادي (نقشه) تحقيق پيرامون مطالعات مديريت از ديدگاه اسلامي

نویسنده: ازهر كزمي^[۱]

ترجمه: محمد ازگلی^[۲] ، غلامرضا سلگي^[۳]

چکیده:

این نوشتار تلاشی ناچيز برای ترسیم برخی جهت هاي تحقیق در زمینه ی حوزه ی در حال ظهور مطالعات مدیریت از دیدگاه اسلامي است. با تصديق بر اين كه چنين تحقيقي كافي نيست، در ابتداً يك مورد مطرح و پس از آن دلایل بی علاقگی و انتقادهای احتمالی برای بحث در باره آنها ارائه می شود.

موضوع محوری این مقاله كه براساس نوع شناسی رویکردها است، در قالب چهار رویکرد به زبان عامیانه بیان شده که عبارت است از: معدن كاوي طلا، شکافتن زره، عمق بخشي. و دستاورد.

هم زمان چهار جهت تحقیق بر حسب محیط، سازمان، رابطه سازمان با محیط و مدیریت اثربخش سازمان ها مشخص، و براساس این چهار جهت، چارچوب تحقیق کامل می شود. هنگامی که چارچوب تحقیق با رویکرد های تحقیقی ممزوج شد، به ظهور کوششی وسیع برای تحقیق و تشخیص موارد تحقیق منجر می شود.

این مقاله با پیشنهاد جنبه های خاص دیگری از تحقیق یا برنامه تحقیق سطوح تحلیلی، انتخاب طرح تحقیق، شیوه های تحقیق و چارچوب زمانی ادامه می یابد.

كليدواژه‌ها: اسلامي كردن دانش، تحقيق در مطالعات مديريت، ديدگاه اسلامي

۱. مقدمه

دیدگاه هاي اسلامی در مطالعات مدیریت، حوزه نوظهوری در تحقیق علوم دانشگاهی است. مروری بر ادبیات موجود این موضوع، دلالت دارد که این موضوع، موضوعی فراموش شده و زمینه ای به نسبت ناشناخته، برای کار تحقیقی است.

مرز افتراق جدی مطالعات مدیریت از دیدگاه اسلامی از تحقیقات معاصر در مدیریت

هنگامی مطالعات ، فعلی به طور جدا شد که دیدگاه های اسلامی تبیین شد و زیربنای منابع وحیانی دانش و معرفت اسلامی، به عنوان منابعی معتبر برای هدف تحقیق، مورد بحث قرار گرفت. به علاوه، این امکان بالقوه وجود دارد که از روش شناسی تحقیق کاربردی علوم معاصر، برای تولید و استخراج دیدگاههای مهم و معنی دار از منابع اسلامی استفاده شود.

این مقاله به پیشرفت های چشمگیری که در تحقیق پیرامون موضوعات مرتبط با دیدگاه‌های اسلامی در مطالعات مدیریت در حال وقوع است، توجه دارد و تلاش می کند تا برخی از چالش های ویژه ای را که در این زمینه ی نوظهور تحقیق وجود دارد شناسایی کند.

من تلاش کرده ام ایده های خود را پیرامون زمینه های تحقیقی مهم سازمان دهی کنم و آن ها را در قالب یک دستورالعمل تحقیقی گسترده در حوزه دیدگاه های اسلامی در مطالعات مدیریت انسجام بخشم. بنابراین، این مقاله نه تنها به عنوان یک دستورالعمل پیشنهادی که زمینه های تحقیق را منسجم می سازد، به حساب می آید، بلکه طرح تحقیق، سطوح تجزبه و تحلیل، روش شناسی ها و چارچوب زمانی تحقیق را هم ارائه می نماید.

از جمله دیگر اهداف من در این مقاله، شفاف سازی افکار خود در باره موضوع است و این که آن دسته از همكاران دانشگاه که این موضوع را پی گیری می نمایند، در این کار سهیم نمایم به گونه اي كه انرژي و توان تخصصي خود را بر روي اين موضوع متمركز نمايند. و در این راستا در آنان ایجاد انگیزه نمایم، تا علاقه مندی های مذهبی و معنوی آنان، در یک دوره زمانی با فعالیت های تحقیقی هدف مند ممزوج شود، به گونه ای که بتواند رضایت آنان از ورود شجاعانه به طیف تحقیق و جستجو – که به نظر می رسد زمان آن فرا رسیده است- ، تامین شود.

من این کار را با رویکردی انتقادی به ادبیات موجود آغاز کردم. هدفم از این کار، شناسایی تلاش های انجام گرفته در دوران معاصر است. در پیش گفتار این مقاله، این سوال که چرا تحقیق در این حوزه توجه دانشگاهی یان را به خود جلب نکرده است و دلائل محتمل این امر چه می تواند باشد، مطرح شده است. سپس در بخش کوچکی در زمینه این که چه معیارهای سنجش و اندازه گیری را بايد اتخاذ كرد تا با این فقدان علاقه بتوان مواجه شد، را مشخص کرده ام. محور اصلی این مقاله بررسی و تبيين دستورالعمل تحقیق است که در ادامه مقدمه به آن پرداخته می شود.

دستورالعمل تحقیقی مفروض پیرامون ده زمینه فرعی به شرح زیر شکل گرفته است:

1. بیانیه رسالت تحقیق
2.  اهداف تحقیق
3. اولویت های تحقیق
4. چارچوب تحقیق
5. ترکیب اولویت ها و چارچوب تحقیق
6. موضوعات تحقیق
7. سطح تجزیه و تحلیل
8. انتخاب طرح تحقیق
9. روش های تحقیق
10. چارچوب زمانی

۲. تحلیل انتقادی ادبیات موجود

با نگاهی به برخی آثار موجود در زمینه دیدگاه اسلامی به مطالعات مدیریت به تصویری کلان از موضوع می رسیم. با بررسی آثار موجود می بینیم که این آثار بیشتر به منابع انگلیسی محدود می شوند و براین اساس به احتمال زیاد ممکن است برخی آثار مهم که به زبان های دیگر نگاشته شده است نادیده گرفته شود. البته، جای شکرش باقی است که نخست: به طور حتم می توان گفت از زمانی که مطالعات مدیریت اسلامی به طور گسترده ای در دنیا به زبان انگلیسی در حوزه تدریس اجرا شده است، تحقیق نیز به همان زبان انجام شده است.

دوم اينكه; مایه ی خرسندي است که تحقیقاتی که در حوزه مطالعات مدیریت اسلامی به زبان انگلیسی ارایه شده است نیز بر مبنای منابع موجود در دیگر زبان ها – و مشخصا زبان عربی انجام شده است – ، در آثار انگلیسی زبان اين موضوع آمده است. در نتیجه، این قضیه موجب شده است تا عصاره آن چه که در منابع غیر انگلیسی وجود دارد در آثار مدیریت اسلامی به زبان انگلیسی ارایه شود.

محدوده جغرافیایی: ناشران کتاب ها و کتب تدوین شده با دیدگاه اسلامی در مطالعات مدیریت عمدتا در خاورمیانه، جنوب آسیا، جنوب شرقی آسیا و انگلستان حضور دارند. نشریات در این حوزه در کشورهای آمریکا، انگلیس، هند، پاکستان و عربستان سعودی منتشر می شود. صاحب نظران این حوزه بیشتر اهل کشورهای هند، مالزی، کشورهای خاورمیانه، آفریقای شمالی، پاکستان، انگلستان و آمریکا هستند.

گسترش زمانی: نکته قابل توجه این است که دهه ۱۹۸۰ نقطه شروع انتشار آثار دیدگاه های اسلامی در مطالعات مدیریت می باشد. استثناء در این دوره، مطالعات اندکی است که در دهه ۱۹۷۰ ارائه شده است. البته، در دهه ۱۹۸۰ تعدادی اثر وجود دارد که از برجستگی ویژه ای برخوردارند، در این خصوص می توان به مقاله آیت الله مکارم شیرازی(سال ۱۹۸۰) با عنوان “مدیریت و رهبری در زندگی پیامبر اکرم(ص)” و اثر دکتر ابوالفضل عزتی (سال ۱۹۸۲) با عنوان “مفهوم رهبری در اسلام “، اشاره نمود.

ظهور آثار در دهه ۱۹۸۰ از منظر زمانی حائز اهمیت فراوان است، به این دلیل که در این دهه حرکت چشمگیری را در پروژه اسلامی کردن دانش در جهان شاهد بودیم. کنفرانس ها و سمینارهایی در زمینه اسلامی کردن مدیریت و موضوعاتی نظیر مدیریت دولتی و کسب و کار(مدیریت بازرگانی)، برگزار شد، اما به ندرت می توان مقاله یا مطالبی در مقالات مرتبط با این موضوع مشاهده نمود. شاهد دیگری را که می توان ارائه نمود، کوششی برای اسلامی کردن مطالعات مدیریت، بخشی از جریانی است که جای جای مطالعات مدیریت می توان مشاهده کرد.

هم چنین دهه ۱۹۸۰ دهه ای است که در آن تردیدهای اساسی نسبت به دیدگاه های آمریکایی در حوزه مطالعات مدیریت ظهور نمود. و هم چنین این دهه، زمانی است که آمریکایی ها رویکردهای انتقادی به دیدگاه های خود را آغاز کردند. به نظر می رسد این دهه زمانی است که رقابت شدید کارخانه داران ژاپنی با شرکتهای آمریکایی فزونی یافت. آمریکایی ها علاقمند شدند که علت این امر را بیابند و مطالعات گسترده ای در قالب سبک یا مفاهیم مدیریت ژاپنی شکل گرفت.

از طرف دیگر، آگاهی فزاینده ای در فرهنگ های غیر غربی نسبت به میراث خودشان پدید آمد. آنان به خوبی دریافتند که  شکست ناپذیری دیدگاه های مدیریت آمریکایی افسانه ای بیش نیست و این دیدگاه ها در عرصه های کاربردی- عملی شکست پذیر می باشند. با اثبات بی کفایتی این دیدگاه ها در اداره کردن، صاحب نظران فرهنگ های چینی و هندی به تحقیق در معرفت، حکمت و پیشینه ی خود پرداختند. چینی ها به کاوش در معادن فکری بودایی و کنفوسیوسي پرداختند. در گوشه ای دیگر هندوها، جستجو برای استخراج دیدگاه های مدیریتی در آثار اندیشه های روحی- فلسفی مکتب های هندی را پیشه خود نمودند. بنابراین، دیدگاه‌های اسلامی در مطالعات مدیریت را نیز می توان به عنوان بخشی از جریان جهانی فرهنگ هایی که به اعماق ریشه های هویت و اصالت خود رجوع می کنند تا سحر و جادوی ناشی از دیدگاه‌های غربی را باطل کنند، تلقی کرد.

دهه ۱۹۹۰ شاهد ظهور فزاینده ای از آثار گزارش شده هستیم. در سال ۱۹۹۵، اف .آر. فریدی کتاب ” اصول اسلامی سازمان مدیریت کسب و کار “، را تدوین نمود. این کتاب گزارش تازه ترین یافته های یک کنفرانس در هند در زمینه ی موضوع مدیریت اسلامی است. این کنفرانس پس از سمیناری برگزار شد که در زمینه ی ” کسب و کار و تجارت در عصر حاضر”، در جهت توسعه مدیریت کسب و کار اسلامی در سپتامبر ۱۹۸۷ در کشور مالزی برگزار شده بود. مقاله های این سمینار هم در دسترس است.

کنفرانس انجمن دانشمندان علوم اجتماعی مسلمان[۴] هم گاه گاهی به طرح موضوعاتی در این زمینه می پردازد. به طور مثال سمینار این انجمن در زمینه رفتار سازمانی در سال ۱۹۸۸، نسبت به بسیاری از سمینارهای مشابه پیشتاز بوده است. مجله آمریکایی علوم اجتماعی اسلامی که در اوائل سال ۱۹۸۴، راه اندازي شده است، در دهه ۱۹۹۰ مقاله ها و یادداشت های تحقیق در زمینه موضوع دیدگاه های اسلامی پیرامون موضوعات مدیریتی را به صورتی پیوسته و مرتب ارائه می كند.

دهه ۲۰۰۰ در مقایسه با دهه ۱۹۹۰ ناامیدکننده است، به این دلیل که روند تولید و انتشار آثار بسیار ناموزن است. البته، به استناد برخی نوشتارهای منتشرشده و تحقیقاتی که در سطح دکتری انجام شده، به نظر می رسد که تمرکز فزاینده ای روی موضوعات جدی مدیریت معطوف شده است. این پیشرفت، پیشرفت خوبی است و به عنوان نشانه ای از بلوغ ابتدایی در سطح تحقیق به آن می توان نگاه کرد. یک تلاش زیبا، اثر آزادین سالم خلیفه(۲۰۰۱) است که به لحاظ ماهيت، پیشتاز است و می تواند به عنوان اولین اثر در نوع خود تلقی گردد، به این دلیل که به جای آنکه مطالعات مدیریت معاصر را نقطه آغاز کار خود قرار دهد، به موضوع مدیریت از دیدگاه مبانی معرفت وحیانی اسلامی پرداخته است.

در باره ماهیت موضوعاتی که در این آثار در طول دو دهه ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۰ ارائه شده است، موضوعات اخلاق و ارزش ها، رفتار سازمانی و مدیریت منابع انسانی، زمینه های غالب هستند. موضوعات جدی ايي کار شده است، به طور مثال اثر ” شوکت علی ” که کاری در زمینه “مبانی ارتباطات در قرآن و سنت”، است و اثر “سیدجمال حمیدآل جونید” و “سیدانور” (۲۰۰۰) که کاری اکتشافی در خصوص مبانی علوم رفتاری در توسعه سازمان است. کمی پیش تر از آن، “مادور رحمان” و “محمد البورایی” (۱۹۹۲) اثر جدی خود را به طور مشترک با عنوان ” کنترل های سازمانی و ارزیابی عملکرد” ارائه کردند. اندکی بعد، آثار نشاندهنده حرکت به سمت جنبه های کمی مدیریت است. از نمونه های این نوع آثار می توان به اثر “ابوالحسن محمدصادق” و “الف. خالق ابن محمد اسرائیل” نام برد که در حوزه علائق معاصر در مدیریت کیفیت است.

اگر توجه شود می توان پی برد در طول دو دهه ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۰ تاکید بیش از اندازه ای بر جنبه نرم[۵] مطالعات مدیریت شده است و مشارکت بسیار اندکی نسبت به موضوعات سخت مدیریت شده است. این امر قابل درک است که تفکر در موضوعات نرم به طور طبیعی به کاربری آنها در حوزه های موضوعات سخت در اداره کردن منتهی می شود.

تاکید بر جنبه نرم مدیریت به معنی توجه به موضوعات مربوط به مسایل انسان در مدیریت سازمان است که در مقابل موضوعات مربوط به تولید، فناوری و سیستم قرار دارد. در اینجا باز به اهمیت و توجه به جنبه نرم به عنوان بخشی از جریان جهانی یادآور می شوم. تاکید بر جنبه نرم در مدیریت خیلی زود در طول دوره پس از تیلوریسم ظهور کرد. ظهور این امر تحت تاثیر مطالعات هاثورن در دهه ۱۹۳۰ بود. البته حدود نیم قرن به طول انجامید تا این جریان از سردرگمی و ابهام خارج شود.

همان گونه که واقغیت امر نشان می دهد ظهور علم مدیریت، تحقیق در عملیات و نظریه عمومی سیستمها در طول دوره جنگ جهانی دوم به وقوع پیوست. محیط کسب و کار در طول دهه ۱۹۸۰ به میزان قابل ملاحظه ای تحت تاثیر شوک نفتی ۱۹۷۳ و با ظهور ژاپن به عنوان رقیب بلامنازعه اقتصاد جهانی، پالایش شد. پس از آن، تجزیه اتحاد جماهیر شوروی سابق، ظهور مجدد اروپای قدیم در شکل اتحادیه اروپا و اتحاد مجدد آلمان، نقاط مهمی در شکل گیری محیط کسب و کار جهانی در طول دهه های ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۰ است. مدیریت آمریکایی به نظر می رسد که بر اثر تاثیر جمعی و پاسخ به جذب فزاینده موضوعات نرم تر در تلاشهای علمی خود در مطالعات مدیریت به شدت شکننده شده است.

اگر حتی یک نگاه علی به متون مطالعات مدیریت در طول دهه ۶۰ بیندازید و آنها را با متون درسی کنونی مقایسه نمایید، به آسانی می توانيد گرایش تمرکز فزاینده بر موضوعات فرهنگی و اجتماعی را که در واژگان مدیریت وارد شده است ببیند، كه البته اين ديگر تعجبي ندارد. جهانی سازی و آزادسازي بيشتر در طول دهه ۱۹۹۰ و پس از آن موجب شد که دیدگاههای مدیریت آمریکایی کمتر دارای گرایشهای آمریکایی باشد و بیشتر از گذشته نگاه به بیرون داشته باشد. این امر تا حدی موجب شد تا مدیران آمریکایی در شرکتهای چند ملیتی نتوانند زمینه فرهنگی کشورهایی را که نمایندگی های آنها در آن کشورها فعالیت می کنند را نادیده انگارند. به طور مثال متون علمی و آموزشی در مدیریت و کسب و کار بین المللی موفق شدند که به مدیران شرکتهای بين المللي توصیه کنند تا نسبت به فرهنگ و جامعه کشوری که در آن فعالیت می کنند حساس باشند.

اگر بخواهم به جمع بندی مشاهدات خودم بپردازم، با اطميناني مستدل و منطقي مي توانم بگویم که:

• مدیریت آمریکایی نشان داده است كه ديگر تا حدی در باتلاق فرو رفته است.
• به نظر می رسد که مدیران آمریکایی تا حدی نسبت به دیگر فرهنگها حساس شده اند.
• مردمان دیگر فرهنگ ها تلاش کرده اند تا خود را از طلسم هژمونی(تفوق و برتری) آمریکایی حاکم بر مطالعات مدیریت رهایی بخشند.
• آنان احساس می کنند که نیاز دارند رگه ها و لایه هایی از حکمت را در پیشینه خود بیابند.

همه اینها در مجموع روندهایی است که من سناریوی حاضر را با مطالعات مدیریت مرتبط می بینم. این مشاهدات به من انگیزه می دهد تا به این نتیجه برسم که زمان توجه جدی تر به مطالعات مدیریت از منظر اسلامی فرا رسیده است.

روش شناسی های اقتباسی: معمول ترین روش شناسی که بیشتر در آثار اولیه و فارسی دنبال می شود، مواردی مانند زیر است:

• موضوعی انتخاب می شود، مانند; اخلاق و ارزش ها
• از آثار علمی صاحب نظران معاصر مطالبی نقل می شود.
• برخی از آیات و روایات از کتاب وحی و سنت، شناسایی می شود.
• این آیات و روایات، در پرتو رشته های علمی معاصر، مورد بحث و بررسی قرار می گیرد.
• به گونه ای نتیجه گیری می شود تا اصول اسلامی به نحوی قابل بکارگیری در زمینه و بافت رشته های علمی فعلی باشد.
• پیشنهاداتی ارائه می شود که اصول اسلامی در درون آنها جذب شود. به نظر می رسد تلاشهای اندکی انجام می شود تا راهی که آنها را بتوان در سازمان بکارگیری کرد، توصیف و تبیین گردد.

در برخی آثار مانند نعیم نصیر (۱۹۸۵)، ابن عمر محمد شرف الدین ۱۹۸۷ و قاید احمد ۱۹۹۵ ، بر انتقاد آگاهانه از نظریه های معاصر متمرکز شده اند. در اینجا، رویکرد محسوسی برای ارتباط میان تفاوت ها با بافت و زمینه، به عنوان دلیلی برای نظریه هایی که با توصیه‌های غالب در کشورهای مسلمان مرتبط نیستند، اسناد داده شده اند.

اگر دقت کنیم، متوجه تشابه این رویکرد با رویکرد دانشمندان کشورهای در حال توسعه در رابطه با نظریه های موجود پی می بریم. آنان و یا حداقل برخی از آنان پی برده اند که این نظریه ها با زمینه های فرهنگی موجود تناسب ندارند(حتی با زمینه های فرهنگی اجتماعی کشور آمریکا)، در حقیقت این روند در برخی آثار صاحبنظران غربی هم مشاهده می شود. به طور مثال در مدیریت و تجارت بین الملل، آنان تلاش کرده اند تا زمینه های متفاوت را توصیف کنند و مدیران انگلو ساکسون را نسبت به حساسیت در برابر شرایط غالب در کشورهای در حال توسعه در زمانی که آنان در آنجا کار می کنند، حساس نمایند.

نوع معنی داری از این نوع آثار را می توان در اثر مظفر . الف. شیخ(۱۹۸۸) مشاهده نمود که در آن به مقایسه تطبیقی میان اخلاق تصمیم گیری در محیط های اسلامی و غربی پرداخته و امکان اعمال ارزیابی مقایسه ای را ارائه کرده است. من معتقدم که این رویکرد به آثار مدیریت در اسلام، رویکردی معنی دار می باشد. بنابراین، من آن را به عنوان یکی از رویکردهای موردنظر خود در این مقاله پس مطرح خواهم کرد.

در طول دو دهه ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰  در این زمینه، پایان نامه های دکتری هم گزارش شده است، در عین حال که آثار تحقیق دوره دکتری که قابل توجه باشد و به طور مستقیم به دیدگاه‌های اسلامی در مطالعات مدیریت پرداخته است اندک است، آثاری وجود دارد که موضوعات معرفتی اکتشافی در کشورهای اسلامی و سازمان های اسلامی را در پایان نامه خود مطرح کرده اند. یک مثال برای نوع اول، “مطالعه استراتژی های بازاریابی در کشور مصر”، است که موضوع پایان نامه محمد محمد گاهین (۱۹۸۶) است. و نمونه نوع دوم موضوع عبدالرحیم عبدالرحمن (۱۹۹۸) است که در باره اقدامات(روشهای اجرای حسابداری در سازمان‌های اسلامی مالزی) می باشد. آثار دیگری در این زمینه وجود دارد، مانند اقتصاد اسلامی و بانکداری اسلامی که به طور غیرمستقیم و در درجه دوم اهمیت نسبت به دیدگاه‌های اسلامی در مطالعات مدیریت است. من براساس نگاه خودم در پایان این مقاله فهرستی از پایان نامه های دکتری را که به نظر می رسد بیشترین ارتباط را با مطالعات مدیریت از دیدگاه اسلام دارند، آورده ام.

روند مشهوری که در برخی از آثار قبلی مدیریت اسلامی هم مطرح است، این است که نظریه های موجود را مطرح می کنند، یا اینکه از مدیریت معاصر اقتباس کرده اند و بعد ثابت کرده اند که نظریه های علمی روز(معاصر) یا فرضیات امروزی چیز جدیدی نیست و پیش از این در قلمرو ممالک اسلامی وجود داشته است.

من بر این عقیده ام که در عین حال که چنین رویکردهایی قابل توجیه است، واقعیت این است که آنها آن قدر نقش معنی داری ندارند. دلیل این امر این است که این مطالعات به ندرت چیزی به فهم دیدگاههای اسلامی اضافه کرده اند، حداکثر آنکه رضایت و اطمینان خاطر مجددی به مسلمانان بدهند که اصول اسلامی یی که حدود ۱۵۰۰ سال قبل در جهان معاصر مطرح و پیاده می شد، هم مانند نظریه های فعلی صد سال اخیر و کمتر می باشند. اگر این رضایتمندی بتواند به ضرورت جستجوی تحقیق عقلایی و روشنفکرانه برای کاربردی کردن دیدگاه های اسلامی منجر شود، این رویکرد تا حدی می تواند مفید باشد، در غیر این صورت فقط انحراف از آن چیزی است که در واقع باید انجام شود.

آن چه که به واقع لازم است انجام شود، حرکت به سوی زمینه موضوعات مدیریتی عمیق تر و گسترده تر است. کاوش عمیق تر مستلزم رویکرد فلسفی تر و ذهنی تر است تا مفروضات اساسی و پارادایم ها را تجزیه و تحلیل نماید. حرکت گسترده تر، مستلزم پوشش دادن به تعداد بیشتری از موضوعات متنوع است که به طور خاص با جنبه های عملی مدیریت مرتبط باشند.

به این ترتیب، رویکرد دو جانبه ای در نگارش مقالات فلسفی به منظور کاوش در اعماق جنبه های مهم معرفت وحیانی اسلام لازم است. و نیز به موازات آن باید فاصله ها و کاستی‌های ادبیات مدیریت معاصر را در یک روند سالم مطرح کرد. از یک منظر گسترده تر تحقیقی به دیدگاه اسلامی در مطالعات مدیریت، این تحقیقات باید به کاربردي كردن رویکردهایی که با نگاه عمیق تر به گذشته، عمق آنها بيشتر مي شود،‌ منتج شود.

۳- علل احتمالی بی علاقگی صاحبنظران به مطالعات مدیریت اسلامی

بررسی ادبیات موجود بر بی علاقگی صاحبنظران به تحقیق در مطالعات مدیریت از دیدگاه اسلام دلالت دارد. به نظر می رسد که این امر دلایل احتمالی فراوانی دارد. برخی از این دلایل عبارت است از:

• مدیریت، رشته ای مطالعاتی و تحقیقاتی است که در حد گسترده ای توسط آمريكايي‌ها و تا حدي توسط اروپاييان شكل گرفته و پیرامون آن تحقیق شده است. موضوعات تحقیقی که منتهی به نظریه پردازی شده است از زمینه ها و بافت فرهنگی يي نشات گرفته است که از پايه انگلوساکسون و يهودي – مسيحي برخوردار است.
• به تقریب همه آثاری که در زمینه “مطالعات اسلامی” در آمريكا و انگلستان و دیگر کشورهای اروپایی انجام شده است در زمینه خود و اصل مذهب می باشد و در موضوعات دانشگاهی معاصر نیست. به طور مثال دانشگاه های فراوانی در کشورهای غربی دارای بخش ها و مراکزی جهت کار تخصصی در باره مطالعات اسلامی هستند.
• مطالعات شرق شناسی، منتج به آثار ارزشمند و اغلب انتقادی در یاره شناخت اسلام در بافت ها و زمینه های غیراسلامی شده است. اما هیچ نشانه ای از این که یک شرق شناس علاقمند به مطالعات مدیریت باشد، در دست نیست. درست به دلیل اینکه شرق‌شناسی به عنوان پاسخی به نیاز صاحبنظران غربی برای فهم اسلام شكل گرفته است، شرق شناسان باید به دیدگاههای اسلامی به مطالعات مدیریت غیر علاقمند می شدند به شرط آنکه صاحبنظران مسلمان هدایت این جریان را بر عهده می گرفتند.
• فقط تعداد اندکی افراد دانشگاهی در کشورهای در حال توسعه هستند که در آمريكا، انگلستان، استرالیا و نیوزلاند آموزش دیده و پرورش یافته اند. این کشورها فاقد اولویتهای تحقیقی در رشته های اسلامی هستند. در نتیجه، دانشجویان مسلمان که برای تحصیل، تحقیق و یا آموزش از کشورهای توسعه یافته بازدید می کنند، کار خود را در رشته های معاصر دنبال می کنند نه چیزی جدای از آنچه که صاحبنظران مدیریت در جای دیگر در حال انجام آن هستند.
• از طرف دیگر کشورهای مسلمان مانند مصر و عربستان سعودی دارای جذابیت های مناسبی برای آموزش های دانشگاهی در نزد ملل توسعه یافته نیستند تا بتوانند تحقیق در مطالعات اسلامی را انجام دهند به استثناي موضوعات مربوط به مذهب، کشورهای مسلمان در حال توسعه مانند اندونزی و مالزی هم هنوز فاقد بنیادهای مستحکم توسعه یافته در موضوعات روز از دیدگاه اسلام می باشند.
• کار تحقیقی در زمینه مطالعات مدیریت از دیدگاه اسلامی نادر است. آثار در دسترس برای گسترش کار تحقیقی بیشتر، مفید نیست، زیرا این نوع آثار بیشتر توصیفی اند و تحلیلی نمی باشند. کار کیفی هدفمند می تواند سرچشمه تحقیق کمي معنی دار شود، اما در حال حاضر از اين كه چنین آثاری را به میزان گسترده و فراگير در اختيار داشته باشيم،‌ محروم هستيم.
• فقدان تحقيقات در زمينه ي مطالعات مديريت از ديدگاه اسلامي،‌به حلقه بسته اي از كمبود رسانه براي انتشار منتهي شده است. به طور مثال، مجله ها و كنفرانس هايي كه از طريق آنها،‌دانشگاهيان بتوانند فرصت مشاركت و سهيم كردن يافته هاي تحقيق خود را در اين حوزه بيابند،‌ بسيار اندك است. بنابراين، چون امكان و زمينه ارايه، انتقال و مشاركت در ارايه يافته هاي علمي را ندارند، در نتيجه، انجام تحقيقات در زمينه مطالعات مديريت از ديدگاه اسلامي، جاذبه زيادي براي آنان ندارد.
• تعداد اندک صاحبنظرانی که در این حوزه کار تحقیقی انجام داده اند، عضو مراکز علمی شناخته شده اي نيستند که به دلیل قابلیت های تحقیقی اشان معروف هستند. در نتیجه، این تحقیقات، ارزشمند به نظر نمی آید. احساس من این است که حتی صاحبنظران مسلمان فقط زمانی تحت تاثیر قرار می گیرند و انگیزه پیدا می کنند که این تلاش ها از سوی صاحب نظران غيرمسلمان مطرح و برجسته، تایید و امضاء شود.
• برداشت عموم صاحبنظران مسلمان این است که آنان بیشتر به حوزه دین محدود مي باشند. صاحبنظران مسلمان با موضوعات معاصر مانند مطالعات مدیریت، انس و الفتی ندارند و نسبت به آنها بیگانه اند. به طور مثال تصور این که یک عالم دینی به مطالعات مدیریت بپردازد دشوار است. تصور عمومی این است که “علماء”، قرار است که به تفسیر مذهب بپردازند نه آنکه با موضوعات موقتی و ناپایدار روز، خود را محدود کنند. از طرف دیگر این احساس وجود دارد که صاحبنظران مسلمان در رشته هاي علمی روز به حد کافی شایستگی ندارند تا بتوانند در موضوعات مذهبی وارد شوند و با اقتدار در باره دیدگاه های اسلامی تفسیر ارائه بدهند. بنابراین، نباید در اين مسائل مداخله بی جا نمایند، بلکه باید فاصله امن را حفظ و حريم ها را رعايت نمايند.

از سوی دیگر علما و متخصصان موضوعات مذهبی هم برای تفسیر موضوعات روز شايستگي لازم را ندارند. این شكاف، صاحب نظران هر دو طرف را با موانع دشواری مواجهه می سازد که در اين صورت نمي توانند مرزها را در نوردند. بديهي است كه هر صاحب نظری دوست دارد فقط در موضوعاتی اظهار نظر نماید که از او به عنوان یک متخصص انتظار می رود.

• کار تحقیقی انگیزه ای را به همراه خود دارد که برای رشد در شغل علمی لازم است. یک فرد دانشگاهی کار تحقیقی را به این دلیل انجام می دهد که شناخته شود و در قالب ارتقاء و دیگر مزایا پاداش دریافت کند. البته این غیر از آن است که موجب رضایت فردی می شود. از آنجائیکه اکثر دانشگاهیان معاصر در دانشگاه های سنتی و موسسات آموزشی کار می کنند، آنان ترجيح می دهند که در زمینه هایی کار کنند که قرار است در حوزه علمي مورد نظر آنان باشد، یعنی زمینه های تحقیقی معاصر و مورد نیاز برای نظریه پردازی، انتشار آثار و زمینه های ارائه کنفرانس است. از آنجائیکه دیدگاه های اسلامی در زمینه های معاصر پاسخگوی این زمینه ها نیستند، حداقل تا کنون دانشمندان براي پرداختن به اين حوزه ميل و گرایش لازم را ندارند.

۴- معیارهای ضروری سنجش برای برافروختن  شعله علاقه به تحقیقات اسلامي

با تایید و صحه گذاشتن بر این که صاحبنظران علاقه مند به تحقیق در زمینه دیدگاه های  اسلامی در مطالعات مدیریت بسیار اندک است و این که ادبیات موجود در باره موضوع، بیانگر سناریوی ناامیدکننده ای است، انسان در باره معیارها و چه سنجه های لازم براي ايجاد علاقه به چنین تحقیقات و روشن كردن دوباره ي اين چراغ،  بايد آگاه باشد. البته، این موضوع فقط به لحاظ ثانوی به موضوع این مقاله مربوط می شود، در عين حال، پیشنهادات زیر را ارائه می نمایم:

• نخست آنکه انسان بايد متقاعد شود که تحقیق پيرامون موضوعات علمي از منظر اسلام یک ضرورت است.
• یک محقق مطالعات مدیریت باید درک کند که مدیریت معاصر به مرجله ای رسیده است که حتی صاحبنظران مدیریت روز نیز اکنون محدودیت های آن را درک کرده اند. این محدودیت ها به خصوص در حوزه پارادایم های مرتبط با مطالعات مدیریت و ارزش ها و اخلاقیات که بر مدیریت سازمانها حاکم است، مشاهده شده است.
• مکانیزم های نهادی برای تامین حمایت مالی و اداری از تحقیق لازم است. برخی از موسسات مانند دانشگاه بین المللی اسلامی مالزی به طور جدی چنینن مکانیزم هایی را فراهم آورده اند، اما هم چنان این سوال باقی است که موسسات بسیار دیگر در این زمینه چه کاری انجام داده اند و چه می خواهند بکنند(چگونه می خواهند عمل کنند)
• یک موسسه تحقیقی برای هدایت تحقیقات در این حوزه نیاز است. این تحقیق تلاشی ناچیز در این جهت است.
• برای انتشار یافته های تحقیقی و سهیم کردن دیگر همفکران از طریق کنفرانس ها و سمینارها به رسانه نیاز است. حرکت بخش مدیریت بازرگانی در دانشگاه بین المللی اسلامی مالزی جهت سازماندهی یک کنفرانس در زمینه موضوع مطالعات مدیریت اسلامی در سال ۲۰۰۴ حرکتی مبارک بود که برگزار شد. اکنون به تلاشهای بیشتری از این دست نیاز است.

۵- خطوط فاصل دستوالعمل تحقيق

دستورالعمل، فهرستي از برنامه ها يا اموري است كه بايد انجام شود. دستورالعمل تحقيق چارچوبي براي هدايت فعاليت هاي تحقيقي است. آگاهي گسترده اي در باره اولويت هاي تحقيق است كه بازتاب نيازهاي جاري و آينده مي باشد. در دستورالعمل تحقيق پرسش هايي از اين دست مطرح مي شود. چگونه آنچه را كه مي خواهيم انجام دهيم تعيين نماييم؟ . فعاليت تحقيق ما چگونه بايد هدايت شود؟. در عمل و در واقع، دستورالعمل تحقيقي به معناي به دست آوردن سرمايه هاي تحقيق به گونه اي كه تحقيق قابل انجام شود، هم مي تواند باشد.

در اين بخش از مقاله من خطوط فاصل تعيين كننده گسترده اي از دستورالعمل تحقيق را مطرح مي كنم. خطوط فاصل گسترده،‌ دستورالعمل تحقيق را مطرح مي كند. گستره‌، به عنوان حوزه تحقيق در مطالعات مديريت از ديدگاه اسلام آن قدر گسترده و عميق است كه در يك مقاله نمي توان به همه آن دست يافت. خطوط فاصل، از آنجاييكه اين دستورالعمل در حد بسيار زياد وارد جزييات نمي شود و احتمالا نمي تواند آن طور كه از يك طرح و پروژه تحقيق انتظار مي رود، چنين كند.

سرعنوان دستورالعمل تحقيقي به شرح ذيل مي باشد:

• بيانيه رسالت تحقيق
• اهداف تحقيق
• اولويت هاي تحقيق
• چارچوب تحقيق
• تركيب اولويت ها و چارچوب تحقيق
• موضوعات تحقيق
• سطوح تجزيه و تحليل
• انتخاب طرح تحقيق
• روش هاي تحقيق
• چارچوب زماني

۱-۵. بيانيه رسالت تحقيق

رسالت تحقيق را مي توان به شرح زير بيان كرد:

توسعه و انتشار يافته هاي تحقيق براي مديريت اثربخش سازمان بر طبق قوانين الهي كه در منابع دانش وحياني اسلامي به صراحت مطرح شده است.

منظور از عبارت “توسعه و انتشار يافته هاي تحقيق”، تلاشي است كه براي پياده‌سازي دستورالعمل تحقيق صورت مي پذيرد. كه من آنها را به اختصار مطرح خواهم كرد.

منظور از عبارت ” مديريت موثر سازمان ها ” ، مديريت سازمان ها به گونه اي است كه آنها را به سمت دستيابي به اهداف هدايت كند كه اين امر مطابق با قوانين الهي تنظيم شده باشد.

منظور از عبارت “قوانين الهي “، عبارت است از مجموعه اي از قوانين تغييرناپذير و دست نخورده (تحريف نشده) كه بر مبناي حكمت هايي كه در منابع دانش وحياني اسلامي قرار دارند، تعريف شده است.

منظور از عبارت ” منابع دانش وحياني اسلامي ” ، قرآن كريم،‌ سنت و احاديث، شريعت، فقه و سخنان خلفاي راشدين است.

۲-۵.اهداف تحقيق

اهداف تحقيق به صورت زير پيشنهاد مي شود:

الف- توسعه مجموعه اي از پارادايم، براي هدايت مطالعه و اعمال مديريت اثربخش سازمان ها.

ب- انجام ارزيابي انتقادي مفاهيم سازه ها، نظريه ها، اصول و قوانين مديريت معاصر با نگاه به نقد صريح آنها در پرتو منابع دانش وحياني اسلام.

ج- توسعه و پردازش مفاهيم و سازه هايي كه توسعه نظريه سازي بر مبناي منابع دانش وحياني اسلام را تسهيل مي كند.

د- طراحي قضايا و فرضيه هايي كه بتوان آنها را به منظور نظريه سازي بر مبناي منابع دانش وحياني اسلام آزمود.

ه- ساخت الگوهايي كه روابط ميان متغيرها را در يك وضعيت توضيح دهد يا پديده هايي را به عنوان واقعيتي عيني از منظر منابع دانش وحياني اسلامي توضيح دهد.

و- انجام تحقيق تجربي در موضوعاتي مبتني بر قضايا و مفروضاتي كه با هدف اعتبارسنجي و پالايش نظريه پردازي مبتني بر منابع دانش وحياني اسلامي طراحي شده است.

ز- هدايت و حمايت از نظريه پردازي بر مبناي دانش وحياني اسلامي به منظور جهت دهي مديريت اثربخش سازمان ها.

ح- برجسته كردن نقاط مثبت و نقاط منفي نظريه هاي مطرح حاكم از منظر منابع وحياني اسلامي در سازمان هاي معاصر.

ط- مقايسه و مقابله پارادايمهاي مديريت معاصر حاكم با آن دسته از پارادايم هاي موجود در منابع دانش وحياني اسلامي.

ي- توسعه پيوندها و شبكه هاي(اطلاع رساني) براي تسهيل مبادله يافته هاي تحقيق.

۳-۵. اولويتهاي تحقيق

در تعريف اولويت هاي تحقيق من از گونه شناسي مطالعات يا رويكردهايي كه از سوي صاحبنظران تاكنون استفاده شده و يا در آينده استفاده خواهد شد بهره برداري مي كنم.

گونه شناسي مطالعات و رويكردهاي مطالعات مديريت از منظر اسلام

• رويكرد معدن يابي طلا[۶] : منظور از اين رويكرد، ‌منش مستقيمي براي جستجوي منابع دانش وحياني اسلامي به منظور دستيابي به عناصري از حكمت است كه از طريق تفسير بر مبناي اجتهاد فردي يا گروهي به صورتي شفاف عيان مي گردد. اين قطعات بايد آن قدر ارزشمند و متقاعد كننده باشند كه بتواند ذهن منطقي يي را به خود جذب كند، به گونه اي كه الزاما اين توانايي را داشته باشد كه ارزش بكارگيري عملي آنها را در جهت تقويت اثربخش سازمان ها پاس بدارند.
• رويكرد ايجاد شكاف در زره[۷]: اين رويكرد با منابع مديريت معاصر آغاز مي شود و انتقادي سالم از ضعف ها، عيب ها، تناقض‌ و نارسايي در طرح واقعيت هاي سازمان دنبال مي كند. اين رويكرد نبايد با انتقاد ختم شود،‌بلكه بايد از طريق، چه بسا، رويكرد معدن يابي طلا ادامه يابد تا به الگوهاي جايگزين پيشنهادي دست يابد يا به استفاده از نظام هايي كه به منابع دانش وحياني اسلامي بيشتر مرتبط هستند، ترسيم شود.
• رويكرد عمق بخشي[۸]: اين رويكرد مبتني بر تحليل تاريخي سازمانهايي است كه در گذشته از سوي مسلمانان ايجاد و مديريت شده اند.و نيز تحليل تطبيقي آن دسته از سازمانهاي مسلمانان است كه براي تحليل داستانهاي شكست و موفقيت در خلق اثربخشي آزادي عمل مي دهند كه مي تواند به گونه اي عيني به وجود آنها در سازمانهاي مسلمان اسناد داده شود.
• رويكرد مبتني بر دستاورد[۹]: اين رويكرد با رويكرد تجربي كه بيشتر صاحبنظران معاصر با آن مانوس هستند همخواني دارد و مي تواند به سهولت مورد استفاده قرار گيرد. الزامات اساسي اين رويكرد عبارت از تعيين شفاف متغيرهايي است كه بتوان آنها را به صورت تحليلي اثبات كرد و به سازمانهايي كه داراي شخصيت اسلامي هستند، ارتباط داد. اقدام بر طبق اين روش در اين رويكرد، مي تواند متقاعد كننده بودن را اثبات نمايد و به شفاف كردن اصولي كمك كند كه براي تقويت اثربخشي سازمان ها مفيد است. به علاوه، اين رويكرد مي تواند به پايداري يافته هاي تحقيق در برابر مداقه هاي انتقادي صاحبنظران طرفدار جدايي علم و دين كمك كند. اين يافته هاي تحقيقي به اصولي منتهي مي شود كه به عنوان بخشي از جريان اصلي مطالعات مديريت پذيرفته شده است.

اولويتهاي تحقيق به شرح زير پيشنهاد مي شود:

• استمرار رويكرد معدن يابي طلا از طريق استنتاج اصول مديريت بر مبناي منابع دانش وحياني اسلامي.
• پيگيري رويكرد ايجاد شكاف در زره براي مفاهيم، سازه ها، نظريه ها، اصول و قوانين به منظور شناسايي كاستي هاي مديريت معاصر.
• رويكرد عمق بخشي از طريق كشف پديده هاي تاريخي در سازمانها و موسسات اسلامي و ارائه ارزيابي عيني از كارها و اثربخشي آنها در پرتو نيازهاي معاصر.
• اتخاذ رويكرد تجربي از طريق بكارگيري نظريه ها و اصولي كه از منابع دانش وحياني اسلامي استنباط شده است در سازمان هاي واقعي و توسعه پايگاه داده هاي تجربي به منظور پالايش بيشتر و آزمون نظريه‌ها.

۴-۵.چارچوب تحقيق

چارچوب تحقيق كه براي شمول دستورالعمل تحقيق در نظر گرفته شده است، حول واقعيت سازمان ايجاد شده است. سازمان به مثابه تركيب پيچيده اي از منابع دانش، مهارت و شايستگي ها، تلقي مي شود. سازمان در محيط خارجي قرار دارد كه از عوامل تاثيرگذار، نافذ، متنوع و گيج كننده تشكيل شده است كه از هزاران منبع سرچشمه مي گيرد. چارچوب تحقيق مستلزم آن است كه واقعيت هاي محيط خارجي و محيط داخلي سازمان را با هم به دست آورد و به این درک برسد که چگونه نظريه هاي مديريت اثربخش را بر مبناي منابع دانش واضح اسلامي پيشنهاد دهد.

در پرتو گزاره هاي بالا، تصور مي شود كه چارچوب تحقيق بر اين چهار جهت تمركز دارند:

1. محيط
2. سازمان
3. روابط سازمان با محيط
4. مديريت اثربخش سازمان ها

در هر يك از اين چهار جهت،‌حوزه هاي خاصي را مي توان به شرح زير مطرح نمود:

راهنماي تحقيق شماره ۱: محيط

حوزه تحقيق ۱ الف – اقتصاد

الف- نظام هاي اقتصادي يا ساختارها

ب- نهادهاي اقتصادي

ج- سياست هاي اقتصادي

د- برنامه ريزي اقتصادي

ﻫ-شاخص هاي اقتصادي و سنجه هاي عملكرد اقتصادي

حوزه تحقيق ۱ ب – فرهنگي اجتماعي

الف- جامعه و بنيادهاي آن

ب- اخلاق اجتماعي و ارزش ها

ج- نگرش هاي اجتماعي – فرهنگي

د- ملاحظات اجتماعي – فرهنگي

ه- نهاد هاي اجتماعي – فرهنگي

حوزه تحقيق ۱ج – سیاسی – قانونی

الف- نظام های فناوري سیاسی – قانونی

ب- نهاد های سیاسی – قانونی

ج- مقررات سیاسی – قانونی سازمان ها

حوزه تحقيق ۱د – فناوري – مديريتي

الف- فناوري به عنوان ابزارهايي براي مديريت اثربخش سازمان ها

ب- مديريت به عنوان ابزارهايي براي مهار كردن فناوري

ج- ارتباطات و فناوري زيربنايي در مديريت

د- شرايط و تدارك عوامل توليد

راهنماي تحقيق شماره ۲ : سازمان

حوزه تحقيق ۲ الف – منابع

الف- تهيه منابع

ب- مديريت منابع

ج- استفاده از منابع

حوزه تحقيق ۲ب – مهارت ها و شايستگي ها

الف- آماده سازي و تدارك مهارت ها و شايستگي ها

ب- توسعه ي مهارت ها و شايستگي ها

ج- بكارگيري مهارت ها و شايستگي ها

حوزه تحقيق۲ج – مديريت

الف- كاركردهاي مديريتي

ب- نقش هاي مديريتي

ج- حوزه هاي كاركردي مديريت

راهنماي تحقيق شماره ۳ : ارتباط سازمان با محيط

حوزه تحقيق ۳ الف – رابطه ي سازمان – محيط

الف- تعريف رابطه ي سازمان – محيط

ب- اداره ي رابطه ي سازمان – محيط

حوزه تحقيق ۳ب – سهام داران خارجي

الف- مسئوليت و نقش سهام داران خارجي در سازمان

ب- مسئوليت سازمان نسبت به سهام داران خارجي

حوزه تحقيق ۳ج – مديريت راهبردي سازمان ها

الف- نقش و مسئوليت مدير ارشد

ب- تدوين و پياده سازي راهبرد

ج- ارزشيابي راهبردها

راهنماي تحقيق شماره ۴ : مديريت اثربخش سازمان ها

حوزه تحقيق ۴ الف – الگوهاي اثربخش

الف- اثربخشي مبتني بر قانون الهي

ب- اثربخشي مبتني بر اولويت ها و علايق سازماني

ج- اثربخشي مبتني بر سرآمدي تخصصي

حوزه تحقيق ۴ ب – سنجش اثربخشي

الف- سنجه هاي مالي و غير مالي اثربخشي

ب- سنجه هاي عيني و ذهني اثربخشي

حوزه تحقيق ۴ ج – اولويت سنجه هاي اثربخشي

الف- سنجه هاي مالي در برابر غير مالي

ب- سنجه هاي عيني در برابر ذهني

۵-۵.تركيب اولويت هاي تحقيق و چارچوب تحقيق

چارچوب تحقيق، كه در قالب رويكردهاي قابل پذيرش و چهار راهنماي جهت تحقيق در چارچوب پيشنهادي به ماتريسي كه در نمودار شماره ۲  نشان داده شده است،‌ مي انجامد.

نمودار ۲ـ اولويت هاي تحقيقي و جهت هاي آن

۶-۵.موضوعات تحقيق

موضوعات تحقيق، محصول جانبي تركيب جهت گيري تحقيق و اولويت هاي تحقيق است آن گونه كه در بخش قبلي بحث شد. نمودار شماره ۲، چارچوب تحقيق را براي محققان مطالعات مديريت از ديدگاه اسلام روشن مي كند.

ماتريس چهار در چهار( ۴ × ۴)، شانزده امكان را براي انجام تحقيق ارائه مي دهد. با مرور چندجانبه جهت گيري تحقيق با اولويت هاي تحقيق، موضوعات تحقيقي فراواني را كنار مي نهد. اين موضوعات تحقيق مي تواند به تدوين عنوان هاي تحقيق،‌ مسايل تحقيق و پرسش هاي تحقيق منتهي گردد.

با در نظر گرفتن خانه ي نخست كه در آن جهت گيري تحقيق مربوط به محيط با رويكرد عمق بخشي در اولويت تحقيق، يك شبكه ايجاد كرده است، تصويري ارائه مي دهد. اين تركيب شبكه اي، ‌مجموعه اي از احتمال ها را به دست مي دهد كه در نمودار شماره ۳ نشان داده شده است.

نمودار شماره ۳

ترکیب شبکه ای جهت گیری تحقیق (محیط) با اولویت تحقیق با رویکرد عمق بخشی

منظور ديگري در نمودار شماره ۴ نشان داده شده است كه در آن جهت تحقيق سازمان را نشانه مي رود و در اين نمودار سازمان با اولويت تحقيق مبتني بر رويكرد ” شكافتن زره “،‌ يك شبكه ساخته است.

نمودار شماره ۴

شبکه سازی جهت تحقیق ( سازمان ) با اولویت تحقیق با رویکرد شكافتن زره

۷-۵.سطوح تجزيه و تحليل

موضوعات تحقيقي يي كه معرفي شد، به حوزه هاي تعريف شده تحقيق و عنوان هاي تحقيقي خاص منتج مي شود. به علاوه، از يك رويكرد خاص پيروي مي كند. روشن است كه صاحب نظران بايد رويكرد دوگانه اي را بپذيرند. يك روش براي نگاه به اين نياز ، توجه به سطوح مختلف تحليل است كه مي توان آنها را لحاظ كرد. من روشي را براي تعريف سطوح تحليلي مبتني بر فهم فعلي خودمان از سازمان ارايه مي دهم.

سطوح تحليل مي تواند به شرح زير باشد:

• كلان (‌ محيط )
• بين المللي
• ملي / فرهنگ
• صنعت ‌
• خرد (‌ سازمان )
• كاركردهاي مديريتي – مبنا
• كاركرد – مبنا
• ديدگاه منبع – مبنا
• ديد زنجير – ارزش مبنا ‌

انتخاب سطح تحليل مي تواند به نوع شناسي رويكردهاي تحقيقي كه در نمودار شماره يك مطرح شد، مربوط شود.

۸-۵.انتخاب طرح تحقيق

به خاطر سهولت، من دو روش طبقه بندي طرح تحقيق را اقتباس كردم تا روش انتخاب طرح تحقيق را در دستورالعمل پيشنهادي تحقيق تشريح نمايم. اين طبقه بندي دو روشي، ما را به طرح هاي تحقيق اكتشافي و نتيجه اي محدود مي كند. طرح تحقيق نتيجه اي به دو طرح تحقيق توصيفي و علي تقسيم مي شود. به اين ترتيب، مي توانم شاخص هايي را براي طرح تحقيق مناسب مبتني بر گونه شناسي رويكردهاي تحقيقي خود ارائه دهم.

اين وضعيت تا حدي به ترتيب زير است: چهار رويكرد تحقيقي كه ما در طرح تحقيق اصلي جدول بندي دو بعدي شده است ، نشان دهنده طراح تحقيق مناسب احتمالي است. در نمودار شماره ۵ طرح هاي تحقيقي احتمالي به طور خلاصه ارائه مي شود.

۹-۵.روش هاي تحقيق

تحقيق معاصر، فهرست روشني از روش هاي تحقيق در ابعاد تحقيق در ابعاد تحقيق كيفي و كمي مانند مشاهده، مصاحبه، بررسي،‌موردپژوهي،‌آزمايش، روان سنجي و مانند آن را ارائه مي دهد. هماهنگ با شاخه هاي تحقيق انساني، حوزه مطالعات مديريت هم، در حد بسيار گسترده اي از روش هاي تحقيق كمي استفاده كرده است. بنابراين، ما به برتري روزافزون ابزارهاي تحليلي تخصصي دست يافته ايم،‌ اما درست مانند ديگر زمينه ها، ‌حوزه مطالعات مديريت هم با پذيرش تدريجي روش هاي تحقيق كمي و روش هاي تركيبي و روش هاي مركب، از مسير اصلي منحرف شده است.

نمودار شماره ۵

طرح تحقیق پيشنهادي با توجه به چهار رویکرد تحقیقي

نمودار شماره ۵

طرح تحقیق پيشنهادي با توجه به چهار رویکرد تحقیقي

توضيح هر يك از رويكردهاي تحقيق چهارگانه در اين بخش از تحقيق،‌به ارائه چند شاخص از نوع روش هاي تحقيق منجر مي شود كه شايد مفيد باشد.

• رويكرد معدن كاوي طلا ،‌ مي تواند به استفاده موثر از روش هاي كيفي مبتني بر رويكردهاي فلسفي و استدلال منتج شود.
• رويكرد زره شكافي (نفوذ در سد آهنين تحقيق)، مي تواند به استفاده از روش هاي تحقيق كمي و كيفي منتهي شود.
• ‌ رويكرد عمق بخشي،‌ مي تواند با روش هاي تحقيق در موضوع تاريخ، مانند تحقيقات آرشيوي رقابت كند و در زمينه هاي تاريخ كسب و كار، مشاركت و نقش آفريني كند.
• رويكرد دست آورد مي تواند به طور گزينشي از رويكردهاي كمي، كيفي و روش هاي تركيبي استفاده كند.

همه ي رشته هاي علمي كه در ايجاد بناي موضوع مطالعات مديريت نقش آفرين بوده اند،‌ از يك سنت قوي تحقيقي برخوردار باشند. اقتصاد،‌ تجارت، روان شناسي،‌ جامعه شناسي، علوم سياسي، ‌تاريخ، ارتباطات، رياضيات، مهندسي و ‌فناوري، داراي علم تحقيق جا افتاده اي هستند. اين چهار رويكرد تحقيقي مي تواند از تخصص صاحب نظراني كه در اين زمينه ها كار كرده اند، استفاده اي آزاد نمايد.

احساس من اين است كه به رغم استفاده از روش هاي تحقيقي، سنت نگارش مقالات فلسفي، نياز به اين دارد كه در حوزه مطالعات مديريت از ديدگاه اسلام احياء شود. مي گويم احياء،‌ زيرا نگارش چنين مقالاتي در ميان صاحب نظران مسلمان و پس از آن در ميان صاحب نظران غربي در گذشته، به عنوان يك سنت پايدار و قوي مطرح بوده است. اين روش، فايده اش اين است كه براي متفكران، ‌بدون اين كه در باتلاق بسته بندي هاي آداب و رسوم تحقيقي فرو روند، راهي را باز مي كند تا اين كه در موضوع خاصي، فرضيه هايي را طرح نمايند، نظريه اي را بنيان نهند، ‌استدلالي را به كار گيرند و رهنمودها و جهت گيري هايي را براي انجام كارهاي تحقيقي معمولي پيشنهاد دهند.

۱۰-۵.چارچوب زماني

تعيين آن چه كه به چارچوب زماني مربوط مي شود، پرداختن به جزئيات و موضوعي است كه بايد به تفصيل به آن پرداخته شود.‌ البته،‌مي توان در اينجا چند رهنمود كلي ارائه كرد:

• مطالعات مبتني بر رويكرد معدن كاوي طلا يا طلايابي، را مي توان به مجموعه موضوعاتي كه در چارچوب تعريف شده پروژه تحقيقي خاصي آمده است، محدود كرد.

به طور مثال: يك پروژه تحقيقي، بنا به شواهد‌،در منابع دانش وحياني اسلامي، مرتبط با مديريت كيفيت را مي توان در يك دوره شش ماهه تا يك ساله انجام داد.

براي انجام يك پروژه تحقيقي در زمينه شناسايي منابع دانش وحياني اسلامي، پيرامون مديريت كيفيت به يك دوره ي شش ماهه تا يك ساله زمان نياز است.

• مطالعات مبتني بر رويكرد زره شكافي(نفوذ در سد آهنين مديريت غربي)(شناخت عميق و نقادانه مديريت معاصر)، را مي توان نقد مفهوم مديريت معاصر،‌ يا فنون يا مجموعه اي از مفاهيم و فنون محدود كرد. باز، محدوديت ها ممكن است خود را در پهناي پوشش حوزه مورد نظر، تحميل كند. بنابراين،‌مي توان آن را با يك چارچوب زماني شش ماهه تا يك ساله تكميل كرد.
• مطالعات مبتني بر رويكرد عمق بخشي، به نظر مي رسد از نوع تاريخ نگاري مبتني بر روش هاي فلسفي / استدلالي،‌طرح هاي تحقيق اقتباسي باشد. بسته به محدوديت هايي كه وسعت پوشش موضوعات اكتشافي را در بر مي گيرد،‌ چارچوب زماني يك تا سه سال را مي توان در نظر گرفت.
• مطالعات مبتني بر رويكرد دست آورد، به نظر مي رسد كاري تجربي باشد كه با استفاده از موردپژوهي و يا روش هاي بررسي،‌قابل انجام است. با ترسيم تجربه تحقيق مديريت معاصر، مي توان گفت كه چارچوب زماني به حوزه ي تحقيق بستگي دارد. با اين حال، هنگامي كه مطالعات سازمان – محور خاص را مي توان طي يك دوره شش ماهه تا يك ساله انجام داد، بررسي هاي گسترده تر مطالعات پهنانگر را در دوره زماني طولاني تر مي توان انجام داد.

نگارش مقالات و آثار فلسفي در باره ي ديدگاه هاي اسلامي در مطالعات مديريت،‌را مي توان يك سنت احياء شدني تلقي كرد. با رجوع به بخش گذشته، چه بسا طي يك فرايند جاري و در حال پيشرفت بتوان كار تحقيق معمول را كه توسط صاحب نظران در حال انجام است، تقويت كرد.

۶- پيشنهادهاي استنتاجي

خطوط فاصل دستورالعمل بحث تحقيقي كه در اين مقاله تمريني، توضيح داده و شفاف سازي شد، يك طرح آرماني و مستلزم همتي بلند از يك كار تحقيقي است كه بايد در حوزه و زمينه ي مطالعات مديريت از ديدگاه اسلامي برنامه ريزي، اجرا و ارزشيابي شود. در نزد برخي، موارد مورد بحث نه تنها بلندپروازانه نيست،‌ بلكه بي باكانه تلقي مي شود. فهم اين امر آسان است. چه بسا، يك دليل اين باشد كه مطالعات مديريت معاصر،‌در طول گذشت بيش از يك قرن از حيات خود، گام هاي بلند و سريعي برداشته است.

توجه به كار در زمينه ي ديدگاه هاي اسلامي، به تازگي مطرح شده است و هم چنان به نسبت حوزه اي ناشناخته در كار تحقيقي به شمار مي رود. مطالعاتي كه تا كنون انجام شده است،‌تا حدي آزمايشي از نوع توصيفي است و هنوز دامنه ي وسيعي براي جهت هاي آينده ي تحقيق ايجاد نكرده است. بنابراين، به عبارتي آن چه را كه من سعي در بيان آن دارم،‌ اين است كه در عرصه ي واقعيت، هم چنان بايد در انتظار بود تا كار آغاز شود.

مستندسازي آثار موجود، به خصوص در حوزه هايي نظير اقتصاد اسلامي، ماليه اسلامي، بانكداري اسلامي و نظام هاي جايگزين مانند تكفل(بيمه اسلامي)، بايد به طور نظام مند از منظر مطالعات اسلامي انجام شود.

من آخرين قسمت جمله قبل را به طور برجسته نشان داده ام تا بر اين نكته تاكيد شود كه به رغم كار قابل توجهي كه در اين حوزه ها، ذيل پروژه هايي كه با الهام از ايده ي اسلامي سازي دانش انجام شده است، انسان(محقق) ارتباط آنها را با موضوع مديريت سازمان ها نمي تواند بيابد. مديريت معاصر در انتظار پيوند موفق جنبه هاي كلان و خرد علم مديريت است. البته، به نظر مي رسدكه حوزه ي نوظهور اسلامي سازي دانش در انزوا به گونه اي نامرئي به فعاليت مشغول است. به طور مثال، در زمينه ي اقتصاد اسلامي آثار خواندني بسيار است، اما من ترديد دارم كه در حوزه ي اقتصاد مديريتي اسلامي اثري را بتوان يافت.

مشابه رويكردهاي متمركز در علم اقتصاد و رشته هاي وابسته، وضعيت كارهاي مربوط به رشته هاي ديگر مانند روان شناسي،‌ جامعه شناسي، علوم سياسي و مانند آن است. كارهاي بسياري در اين حوزه ها انجام شده است تا مقاصد و اهداف اسلامي سازي دانش تحقق يابد. زمان آن فرا رسيده است تا نتايج تحقيقات انجام شده در اين حوزه ها همگرا شود و تقارب آراء پديد آيد،‌و به گونه اي يكپارچه شود كه براي تقويت هسته اصلي مطالعات مديريت، مفيد واقع شود. ‌

درست همان طور كه مديريت معاصر به طور شگرف و عجيبي در طول نيمه ي اول قرن بيستم، ‌از طريق وام گيري آزاد اين رشته ها و تركيب و واحد كردن دانش در هسته اصلي مطالعات مديريت توسعه پيدا كرد. ديدگاه هاي اسلامي در مطالعات نيز به همين ترتيب، به انطباق و وفق دادن دانش در ديگر حوزه هاي اسلامي كردن دانش براي ايجاد و تقويت ساختار اصلي خود به آنها نيازمند است.

در مجموع، دستورالعمل پيشنهادي براي بحث تحقيقي پيرامون اين حوزه، مورد غفلت قرار گرفته و فراموش شده است. ما فقط به مديريت محيط كلان مي انديشيم، زيرا بر اثربخشي مديريت سازمان ها اثر مي گذارد. علم اقتصاد، كالا و خدمات توليد نمي كند،‌همان گونه كه اقتصاددانان هم بسيار در اين باور با ما همفكر هستند. اين سازمان ها، هستند كه از افراد تشكيل مي شوند كه كار را انجام دهند.

توضیحات درون متنی:

[۱]. ازهر كزمي، استاد بخش مديريت بازرگاني، دانشكده علوم اقتصاد و مديريت در دانشگاه بين المللي اسلامي مالزي است. آدرس پست الكترونيكي :  azhar_kazmi@yahoo.com

[۲]. عضو هيأت علمي گروه مديريت دانشگاه امام حسين(ع) و دانشجوي دكتري مديريت منابع انساني

Email: mozgoli@ihu.ac.ir _@yahoo.com

[۳]. پژوهشگر دانشگاه امام حسين(ع)،Email:  grsolgi@ihu.ac.ir

Association of Muslim Social Scientists (AMSS)[۴]

[۵]. منظور ازجنبه نرم به معني كاربردي و جنبه سخت حوزه بنيادي است. مترجمين.

[۶]  Dig the gold

[۷]  Chinks in the armor

[۸]  Delve deeper

[۹]. Hands – on

ضمائم

فهرست تفضيلي آثار مطالعات مديريت از ديدگاه اسلام:

A.Books

A. Hanafy, and H. Sallam. Business Ethics: An Islamic Perspective,Proceedings of the Seminar on Islamic Principles of Organizational Behavior. Herndon, USA: International Institute of Islamic Thought,1988.

Abul Hasan Muhamad Sadeq, and A. Khaliq bin Mohd Israil. Eds.Quality Management: Islamic Perspective. Kuala Lumpur: Leed Publications, n.d.

Ahmed Abu Hebeish. The Practical Application of Islamic Rules in Enterprise Business Administration. Unpublished manuscript, quoted in Ibn Omer Mohamed.

Ahmed Ebrahim Abu Sin. Islamic Administration. Dubai: The Contemporary Press, 1981.

Azaddin Salem Khalifa. Towards an Islamic Foundation of Strategic Business Management. Kuala Lumpur: International Islamic University Malaysia, 2001.

1995. R. Faridi. Ed.. Islamic Principles of Business Organisation and Management. New Delhi: Qazi Publishers and Distributors, 1995.

(Published again in 1997 by S. Abdul Majeed & Co., Kuala Lumpur, Malaysia) The following articles appear in this book:

Fayaz Ahmad. “Work Motivation in Organizational Setting: An Islamic Perspective.”

Ghouse A. Shareef. “Islamic Principles of Organizational Behavior: A Conceptual Outline.”

Hamed Mohamed Sallam, and Abdalla A. Hanafy. “Employee and Employer: Islamic Perception.”

Ibn Omer Sharfuddin. “Motivation the Cornerstone of Human Performance: An Islamic and Comparative Perspective.”

Mahmood A. Moursi. “Some Principles of Management in Islam.”

Sayyid Fayyaz Ahmad. “The Ethical Responsibility of Business: Islamic Principles and Implications.”

Taha Jabir al-Alwani. “Towards Islamization of Organizational Behavior.”

Hakim Mohammaed Said. Employer-Employee Islamic Concept.Karachi: Dar al-Fikr al-Islami, 1972.

Mohammad A. al-Buraey. Administrative Development – An Islamic Perspective. London: Kegan Paul International, 1985.

⎯⎯⎯. Management and Administration in Islam. Saudi Arabia: King Fahd University, Al-Dhahran, 1990.

Muhammad Abdul Mannan. Islamic Socio-Economic Institutions: Their Management Principles, Practices and Issues in Contemporary Muslim Society. (Seminar Proceedings), n.d.

Muhammad Nejatullah Siddiqi. The Economic Enterprise in Islam.2nd Edition. Lahore, Pakistan: Islamic Publication Ltd., 1979.

Mushtaq Ahmad. Business Ethics in Islam. Herndon, Virginia, US: The International Institute of Islamic Thought, 1996.

Nik Mustapha Nik Hassan. Ed. Values-based Management: The Way Forward for the Next Millennium. Kuala Lumpur: IKIM, n.d.

Naceur Jabnoun. Islam and Management. Kuala Lumpur: Institut Kajian Dasar (IKD), 1994.

Rafik Issa Beekun. Islamic Business Ethic. Herndon, Virginia, USA: The International Institute of Islamic Thought, 1997.

Rafik Beekun, and Jamal Badawi. Leadership: An Islamic Perspective. Kuala Lumpur: Amana Publications. Also “The Leadership Process in Islam” (A working paper), 1999.

Syed Othman al-Habshi, and Aidit Ghazali. Eds. Islamic Values and Management. Kuala Lumpur: IKIM, 1994.

Syed Othman al-Habshi, and Nik Mustapha Nik Hassan. Eds. Islamic Knowledge and Ethics: A Pertinent Culture for Managing Organization. Kuala Lumpur: IKIM, n.d.

1991. Gambling, and R. Karim. Business and Accounting Ethics in Islam. London: Mansell,

B.Theses /Dissertations

Abdel-Fatah Diab Ali. “Toward an Islamic Managerial Alternative: An Analysis of Faisal Islamic Bank of Egypt.” Ph.D. Dissertation. The Claremont Graduate University, 1986.

Abdul Rahim Abdul Rahman. “An Interpretive Inquiry into Accounting Practices in Islamic Organisations in Malaysia”. Ph.D. Dissertation. University of Southampton, United Kingdom, 1998.

Adnan Abdulbadie Yafi. “Management of Some Large-scale Logistical Problems of Hajj (The Muslim Pilgrimage to Makkah and the Holy Areas).” Ph.D. Dissertation. The University of Texas at Austin, 1983.

Ahmed A. Mohamed al-Suwaidi. “The Finance of International Trade in the Gulf Arab States: A Comparative Study between the Conventional and Islamic Banking Systems with Special Emphasis on the United Arab Emirates.” Ph.D. Dissertation. University of Exeter, United Kingdom, 1991.

Awad Ahmed Mohammed Eljazz. “Managerial Motivation for Organization Effectiveness in the Sudan.” Ph.D. Dissertation. University of Southern California, 1982.

Bashir A. Attwergy. “The Islamic Banking Practices: Possible Acceptance in the U.S.A. as perceived by Islamic and U.S./Western Bankers (United States).” Ph.D. Dissertation. Nova University, 1988.

Gholamhossein Mahdavi. “The Structure of Financial Control, Accountability and Accounting in the Islamic Republic of Iran with an Examination of the Relevance to Iran of Recent Accounting Reforms in the Australian Government.” Ph.D. Dissertation. University of

Wollongong, Australia, 1996

Hamid El-Tag H. El-Safy. “Job Satisfaction and Job Performance among the Middle Management Personnel of the Sudanese Public Service.” Ph.D. Dissertation. University of Southern California, 1985.

Ibnomer Mohamed Sharafeldin. “Human Resource Management: An Islamic Perspective, A Study of the Islamic Academic Institutions in the United States.” Ph.D. Dissertation. The Claremont Graduate University, 1987.

Burkett, Llyod A. “An Examination of Business Ethics and the Origins of Commerce Using Procurement as a Strategic Tool.” Ph.D. Dissertation. Walden University, 1998.

Mohammed Mohammed Gahein. “Marketing Strategies of Small Companies with Particular Reference to the Textile Industry in Egypt as an Islamic Developing Country.” Volumes 1 and 2. Ph.D. Dissertation. University of Strathclyde, United Kingdom, 1986.

Mohd Ghazali Md. Noor. “Values and Expectations of Public Executives in Malaysia: An Exploratory Study.” Ph.D. Dissertation. University of Southern California, 1990.

Osman Albadri Abdalla. “An Islamic Alternative for Management and Development: An Analysis of the Gezira Scheme.” Ph.D. Dissertation. University of Southern California, 1982.

Rachid Wahabi. “Values of Arab Executives: Case Study of Morocco.” Ph.D. Dissertation. The Union Institute, 1993.

Ramadan Abdullah Shallah. “Islamic Banking in an Interest-based Economy: A Case Study of Jordan.” Ph.D. Dissertation. University of Durham, United Kingdom, 1989.

C.Journal articles and conference papers 

Abdel-Hameed M. Bashir, and Ali E. Darrat. “Equity Participation Contracts and Investment: Some Theoretical and Empirical Results.” The American Journal of Islamic Social Sciences ۹, no. 2 (Summer, 1992).

Abdel Rahman Ahmad Abdel Rahman. “An Islamic Perspective on Organizational Motivation.” The American Journal of Islamic Social Sciences ۱۲, no. 2 (Summer, 1995).

⎯⎯⎯. “Administrative Responsibility: An Islamic Perspective.” TheAmerican Journal of Islamic Social Sciences ۱۳, no. 4 (Spring, 1996).

Abul-Fazl Ezzati. “The Concept of Leadership in Islam.” Al-Nahdah ۲, no. 2 (April-June, 1982): 24-9.

Ayatollah Nasir Makarim Shirazi. “Management and Leadership in the Life of the Prophet.” Al-Tawhid ۵, no. 2 (1980): 157-65.

Di1nawaz A. Siddiqui. “Human Resource Development: A Muslim World Perspective.” The American Journal of Islamic Social Sciences ۴, no. 2 (December, 1987).

Felix Pmeranz. “Business Ethics: The Perspective of Islam.” The American Journal of Islamic Social Sciences ۱۲, no. 3 (Fall, 1995).

Ibn Omer Mohamed Sharfuddin. “Towards an Islamic Administrative Theory.” The American Journal of Islamic Social Sciences ۴, no. 2(1987): 229-44.

Louay Safi. “Leadership and Subordination: An Islamic Perspective.” The American Journal of Islamic Social Sciences ۱۲, no. 2 (Summer, 1995).

1. Ramzan Akhtar. “An Islamic Framework for Employer-Employee Relationships.” The American Journal of Islamic Social Sciences ۹, no. 2 (Summer, 1992).
2. Sami Kassem, and M. A. al-Buraey. “Prophet Muhammad as a Change Agent.” ۱۸th Conference of the Association of Muslim Social Scientists. Brackfort, New York, 1989.

Mawdudur Rahman, and Muhammad al-Buraey. “An Islamic Perspective of Organizational Controls and Performance Evaluation.” The American Journal of Islamic Social Sciences ۹, no. 4 (Winter,1992).

Mohammad A. Siddiqui. “Interpersonal Communication.” The AmericanJournal of Islamic Social Sciences ۵, no. 2 (December, 1988).

Mohamed H. El-Badawi, and Sultan M. Al-Sultan. “Net Working Capital versus Net Owner’s Equity Approaches to Computing ZakOEtable Amount: A Conceptual Comparison and Application.” The American Journal of Islamic Social Sciences ۹, no. 1 (Spring, 1992).

Muzaffar A. Shaikh. “Ethics of Decision Making in Islamic and Western Environments.” The American Journal of Islamic Social Sciences ۵, no. 1 (September, 1988).

Naim Nusair. “Human Nature and Motivation in Islam.” The Islamic Quarterly ۲۹ no. 3 (1985): 148-64.

Ola Abdel-Kawi, and James Kole. “An Islamic Perspective on the Expectancy-Valency Theory.” The American Journal of Islamic Social Sciences ۸, no. 3 (Fall, 1991).

45. Shaukat Ali. “Foundation for Communication in the Qur’OEn and Sunnah.” The American Journal of Social Sciences, ۱۳, no. 2 (1996): 225-45.

Sayyid Fayyaz Ahmad. “The Ethical Responsibility of Business: Islamic Principles and Implications.” Journal of Objective Studies ۳, no. 1(1991): 23-43.

Syed Abdul Hamid al-Junaid, and Syed Aziz Anwar. “Behavioral Science Foundations of Organization Development: A Critique from the Islamic Perspective.” The American Journal of Islamic Social Sciences 17, no. 1 (Spring, 2000). 

Tomkins, Cyril, and Rifat Ahmed Abdel Karim. “The Shar¥cah and Its Implications for Islamic Financial Analysis: An Opportunity to Study Interactions Among Society, Organizations, and Accounting.” The American Journal of Islamic Social Sciences ۴, no. 1 (September, 1987).

Ziauddin Ahmed. “Islam and Fulfillment of Basic Human Needs.” Islamic Order ۸, no. 4 (1986): 53-64.

“Employer-Worker Relationship in Islam.” Islamic Order ۸, no. 4 (1986): 29-41.