کاربردهای طب سنتی در مدیریت
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
نویسنده: سعید حجازی فر
منبع: نشریه مطالعات اسلامی در سلامت، دوره ۷، شماره ۱ ، خرداد ۱۴۰۲، صفحه ۸۱-۹۰
برای دریافت مقاله کلیک نمایید.
چکیده
امروزه باگسترش دانش بشری و همچنین شناسایی نیازهای جدید برای زندگی بهتر توجه به علوم و دانش های بین رشته ای و میان رشته ای مورد توجه قرار گرفته است. در این زمینه یک عرصه جدید ارتباط بین طب سنتی و مدیریت اسلامی است. ارتباط بین این دو علم می تواند اثرات غیر قابل انکاری در بهبود مدیریت در عرصه های مختلف ایجاد نماید. روش این پژوهش از نوع کیفی است که با مطالعات کتابخانه ای و از طریق تحلیل محتوای کیفی انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که مطالعات کمی در حوزه ارتباط طب سنتی و مدیریت انجام شده است. همچنین از طب سنتی در عرصه های مختلف مدیریت از جمله، تغذیه، استخدام و شناسایی افراد، استرس شغلی، مدیریت هیجانات و عواطف، سبک رهبری، فرسودگی شغلی، درمان بیماریها، طراحی محیط کاری، مهارتهای ارتباطی استفاده نمود.
کلیدواژهها
مقدمه
امروزه توجه به مطالعات بینرشتهای بسیار بیشتر از گذشته است و انجام این گروه از مطالعات جهت توسعه و کاربردی شدن دانش توصیه میگردد و در مواردی حتی ضروری شمرده میشود. فلسفه ایجاد تحقیقات بینرشتهای پاسخ به سوالاتی است که معمولاً ماهیت چندوجهی دارند و روشهای بینرشتهای شیوه و دیدگاه نظری مناسب برای پاسخگویی به این سوالات فراهم میکند. همچنین بدون داشتن دیدگاه بینرشتهای نمیتوان به پاسخ جامع و کاملی در مورد سوالات چندوجهی دست یافت. حیطة مطالعات سلامت یکی از دانشهایی است که مطالعات بینرشتهای همواره نقش مهم وحیاتی در توسعه آن داشته است (۱).
بهدنبال گسترش تدریجی طب آلوپاتی پس از رنسانس، طب سنتی در بسیاری کشورها از جمله ایران رو به فراموشی نهاد و از سیستمهای بهداشتی و درمانی کنار گذاشته شد تا آنكه سازمان جهانی بهداشت از حدود ۳۵ سال پیش به جهت دستیابی به هدف بهداشت « برای همه تا سال ۲۰۰۰» به موضوع طبهای سنتی در جهان توجه ویژه مبذول داشت و استراتژیهایی را در رابطه با توسعه و چگونگی استفاده از طبهای سنتی منتشر و بر اجرای سیاستهای ملی و استانداردهایی در راستای ارتقای امنیت و کیفیت استفاده از طب سنتی و یكپارچه شدن آن در سیستم مراقبت سلامت رایج، تأکید دارد. طب ایرانی تا پیش از مهجوریت، همواره مكتبی استوار بر پژوهش بوده و اکثر موارد بیان شده در آن حاصل بارها آزمایش فرضیات دانشمندان است. در چند سال اخیر پژوهش پیرامون طب سنتی ایران بهعنوان یک پتانسیل بالقوه جهت دستیابی به ایدههای پژوهشی، مورد علاقه محققان رشتههای مختلف قرار گرفته است. در چند سال اخیر تعداد مقالات منتشر شده در حوزه طب ایرانی رشد قابل توجه داشته است (۲).
این پژوهش بر آن است که ارتباط بین طب سنتی و مدیریت را بررسی نماید و به شناسایی کاربردهای طب سنتی در مدیریت بپردازد.
مبانی نظری و پیشینه پژوهش
طب سنتي در ابتدا به احتمال زياد از ايران شروع شد و سپس به يونان رسيد و با تلاش بقراط و جالينوس به بالندگي رسيد و پس از آن به ايران بازگردانده شد و توسط ابن سينا توسعه يافت (۳).
حکما و اطبای سنتی ایران، سعی و تلاش اصلی خود را در زمینة حفظ سلامتی فرد و جامعه متمرکز میکردند و با وضع قوانین و دستورات ساده بهداشتی و ترویج آنها به صورت دستورالعملهای ساده در مورد بهداشت آب و هوا، غذا، فعالیت بدنی متعادل، خواب و بیداری، حبس و دفع مواد از بدن و بهخصوص بهداشت روانی، موجبات سلامتی جامعه را فراهم میآوردند، تا حدی که در تعریف طب، ابتدا حفظ تندرستی و سلامت را متذکر میشدند و آن را وظیفة اصلی طبیب و حکیم میدانستند و سپس به نقش پزشک در درمان بیماریها میپرداختند. ابوعلیسینا، پزشک و دانشمند ایرانی، علم طب عملی را به دو بخش حفظالصحه (حفظ سلامتی یا بهداشت و علمالعلاج (درمان بیماریها) تقسیم نموده و بهداشت را بر درمان مقدم دانسته است. در طب سنتی ایران، اصول و دستورالعملهای ساده و در عین حال بسیار مهم در باب حفظ سلامتی، تحت عنوان سته ضروریه و یا شش اصل حیاتی مطرح شده است که عبارتند از: هوا، خوردنیها و آشامیدنیها، حرکت و سکون، خواب و بیداری، احتباس و استفراغ و اعراض نفسانی (۴).
بنياد طب سنتي مزاج است. مزاج طيف وسيعي دارد كه محدوده مشخصي از آن طبيعي و خارج از آن غير طبيعي (سوء مزاج) خواهد بود. مزاج معتدل (حقيقي) كه در آن مقادير كيفيات متضاده (گرمي در مقابل سردي؛ يا تري در مقابل خشكي) در تركيب متساوي و متقاوم هستند براي انسان متصور نيست و در حقيقت مزاج انسان نامعتدل فرضي؛ به يكي از كيفيات متضاده (براي مثال گرمي در مقابل سردي، گرايش بيشتري دارد) محسوب ميشود. اما درعينحال هر يك از چهار مزاج مركب داراي تعادل نسبي است كه موجب حفظ سلامتي صاحبان آن ميشود. يعني يك فرد با مزاج گرم و تر، تا زماني كه در طبع خود متعادل است، سالم خواهد بود. اگرچه اين افراد در گرايشهاي غذايي، تمايلهاي رفتاري و علاقهمندي به آب و هوا با ساير افراد متفاوت هستند.
ملاصدرا معتقد است كه هر چه اعتدال مزاج بيشترشود، قابليت و استعداد دستيابي به رتبههاي بالاتر وجودي، براي انسان ممكن ميشود. طبق آموزههاي طب سنتي، براي انسان سه دسته افعال (طبيعي، نفساني و حيواني) متصور است كه از قواي سه گانه منشأ ميگيرد. هر يك از كيفيات(گرمي، سردي، خشكي و تري) كه از آنها بهعنوان مزاجهاي مفرده نيز نام برده ميشود بر اين قواي سهگانه و درنتيجه افعال انساني مؤثر است: بهعنوان مثال افعال حركتي (در نتيجه قواي نفساني) شامل نشستن و برخاستن و راه رفتن نيازمند توان و قوت است. اگر فردي خارج از تأثيرات محيطي سريعالحركت باشد دال بر مزاج گرم و اگر بطيالحركت باشد بر مزاج سرد دلالت دارد.
همچنين در خصوص افعال تدبيري يا سياسي (از نوع افعال نفساني)؛ اگر كسي در مواجهه با مشكلات به سرعت راهحل ارائه دهد مزاج جبلي گرم دارد اما در مورد سرد مزاجها يا با بلادت و كندي و يا با مشورت ديگران صورت ميگيرد . لذا سرعت تدبير نشانه سرعت عمل قوه متصرفه و گرمي مزاج است. در قوه حيواني به ميزان نشاط و اميد به زندگي در فرد توجه ميشود. سرزنده بودن دليل بر حرارت مزاج است و اگر فرد محرك قوي براي ايجاد نشاط ميخواهد اين نشانه برودت مزاج است، اگر افعال به سرعت انجام گيرد و به سرعت ختم شود دال بر رطوبت و اگر ثبات داشته باشد و مدت زمان افعال طولاني شود دال بر خشكي است. نشاط داشتن در مزاج خشك دوام دارد و در مزاج تر انقطاع دارد. اگر افعال نفساني، حسي و حركتي و تدبير با هم هماهنگ و سريع باشند به مزاج گرم دلالت دارند و در سردي عكس آن است. براي مثال رسائى صدا و بلندى صوت، سرعت در سخن گفتن و پيوستگى گفتار، خشمناكى زياد، بىتابى و آشفتگى، زرنگى، زودفهمى، اقدام سريع، خوشبينى، اميدوارى، چالاكى، خلق مردانه، نشانة گرمى مزاج است و حالات عكس آنها دليل بر سردى مزاج مىباشد. پايدارى در خشم، آشتىناپذيري، خيالپردازى، تودار بودن و نظاير آن، نشانه خشك مزاجى است. تاثيرپذيرىهاى زودگذر دلالت بر ترمزاجى دارند (۳).
در مورد پیشینه پژوهش مطالعات کمی به صورت مستقیم به موضوع کاربردهای طب سنتی در مدیریت پرداختهاند که در اینجا به آنها اشاره میشود.
بازرگانی و همکارانش در پژوهشی به موضوع تأثیر مزاجهای چهارگانه طب اسلامی بر سبک رهبری پرداختهاند و بنا بر نتایج این پژوهش، تحول در فرایند گزینش مدیران و سنجش مزاج آنها جهت انتصاب مناسب در جایگاههای مدیریتی باتوجه به ویژگیهای مزاجی، بسیار ضروری است (۵).
محمودی و همکارانش، نقش مزاج بر مهارتهاي استخدامپذيري را مورد بررسی قرار دادهاند. در نهایت آنها چنین نتیجهگیری نمودهاند که شناخت ويژگيهاي افراد از طريق آگاهي از مزاج آنان، تسهيلكننده كارآمد تقسيم كار اجتماعي و همكاري است و آن انتظارات و توقعات در خصوص تواناييها و ظرفيتهاي افراد در محيطهاي كاري را به درستي تعيين خواهد كرد (۳).
روش پژوهش
روش این مقاله از نوع کیفی است و با مطالعه کتابخانهای، منابع مرتبط گردآوری شد و در ادامه این منابع براساس تحلیل محتوای کیفی مورد بررسی قرار گرفت. بدین منظور مقالات مرتبط در حوزة طب سنتی و مدیریت در نشریات معتبر بررسی و انتخاب شد و در نهایت نیز با مطالعه آنها، مواردی استخراج و در این پژوهش گزارش شد.
یافتههای پژوهش
در این بخش یافتههای پژوهش در مورد کاربردهای طب سنتی در مدیریت ارائه میشود. همانطور که ذکر گردید مطالعات اندکی به صورت مستقیم به این موضوع پرداختهاند اما در اینجا تلاش شده است که محتواها و توصیههایی که در طب سنتی میتواند در مدیریت مورد بهرهبرداری قرار گیرد، ذکر شود.
تغذیه
درمان بیماران یکی از بخشهای مهم در سیستم سلامت هر کشوری است که با هزینههای گزاف و هدر رفت امکانات، منابع مالی و انسانی فراوانی همراه است. در طب مدرن امروزی، توجه چندانی به امر تغذیه در درمان بیماریها وجود ندارد. در حالی که در طب سنتی، سرفصل درمان با تدبیرو تغذیه و ارائه راهکارهای تغذیهای میباشد. در طب سنتی ایرانی، یکی از سه اصل مهم درمان، تدبیر و تعذیه میباشد که در مورد تغذیه ما با قوانین مهمی برخورد میکنیم که نقش اساسی در درمان بیماران بازی میکنند از جمله آن اثر کمیت غذا، اثر کیفیت غذا و اثر این دو باهم است. قوانین حاکم بر انتخاب نوع غذا و مقدار غذا و اثرات آن در درمان بیماران به طور دقیق در منابع طب سنتی ایران ذکر شده است که قابل بررسی است (۶).
با توجه به وضع تغذیهای جهانی و روز افزون بودن بیماریهای مرتبط با تغذیه ناسالم که زندگی افراد را در معرض خطر قرار داده است بهتر است از نکات برجسته و حائز اهمیت طب سنتی در سبک زندگی سالم بهره برد (۷).
آنچه از دستورات و نظرات دین اسلام در زمینة بهبود سبک تغذیه اسلامی ارایه شده، کاربرد عملی داشته به گونهای که اگر پایبندی به دستورات تغذیهای و سبک زندگی اسلامی وجود داشت شاید امروز شاهد بسیاری از بیماریهای مرتبط با تغذیه (چاقی، قلبی عروقی، فشار خون، دیابت و …) در زمان حاضر نبودیم. با توجه به در دسترس بودن منابع و دستورات تغذیهای ارزشمند در دین اسلام جهت پیشگیری و مبارزه با بیماریهای مرتبط با تغذیه میتوان این نظریات را بهکار بست و از گسترش و ایجاد بیماریهای وابسته به تغذیه نادرست پیشگیری کرد؛ از این رو دستورات دین اسلام در زمینة سبک زندگی سالم در بعد تغذیه را میتوان بهعنوان راهبردی اساسی در این زمینه به جهانیان توصیه کرد (۸).
در این راستا میتوان از طب سنتی در رژیم غذایی کارکنان و مدیران استفاده نمود و توصیههای آن را در برنامه غذایی سازمانها لحاظ نمود.
استخدام و شناسایی توانمندی افراد
براي موفقيت در محيطهاي كاري امروزي، مهارتهاي فردي نياز است كه برخي از آنها ذاتي است . مزاج يكي از ويژگيهاي فردي است كه ضمن ايجاد تفاوت در افراد، بر رفتار و توانايي آنان اثر ميگذارد . مزاج در طب سنتي ايران مطرح شده است. اين مكتب، انسان را فقط از بعد مادي نمينگرد و تفاوتهاي فردي را زمينه ساز تقسيم كار اجتماعي ميداند. بررسي نقش تأثيرگذار و تعيين كننده مزاج بر مجموعه مهارتهاي استخدامپذيري است.
یافتههای یک پژوهش حاكي از تأييد نقش تأثيرگذار و تعيينكننده مزاج بر مهارتهاي پايهاي و اصلي استخدامپذيري هم در پسران و هم دردختران و همچنين نقش ميانجي مهارتهاي پايهاي بوده؛ روابط معنادار نيز بين گرمي /سردي مزاج و تري/خشكي با برخي مهارتها به دست آمد. در نتیجه، شناخت ويژگيهاي افراد از طريق آگاهي از مزاج آنان، تسهيلكننده كارآمد تقسيم كار اجتماعي و همكاري است و آن انتظارات و توقعات در خصوص تواناييها و ظرفيتهاي افراد در محيطهاي كاري را به درستي تعيين خواهد كرد (۳).
بر اين اساس نتايج اين تحقيق، مزاج نقش تعيينكنندهاي در برخورداري افراد از مهارتهاي استخدام پذيري ايفا ميكند .
از اين طريق ميتوان انتظارات و توقعات از افراد در محيطهاي كاري را به درستي اصلاح و تعيين كرد. همچنين شناخت ويژگيهاي افراد از طريق آگاهي از مزاج آنان و باور تفاوتهاي ذاتي آنان، تسهيلكنندة كارآمد تقسيم كار اجتماعي، تعاون و همكاري است و اين همان مفهوم مورد نظر ابوعلي سينا است. او به تعاريفي از عدالت از جمله “اعطاي كل ذيحق حقه”، “وضع كل شي في موضعه” اعتقاد داشته و بجاي برابري مطلق و تغالب به تفاوت و تعاون در بين انسانها عقيدهمند است.
به عقيدة او، جامعه بشري، محصول تقسيم كار اجتماعي است. تقسيم كار اجتماعي بدان سبب پديد ميآيد تا هركس بنا به شايستگي خود، بخشي از نيازهاي گوناگون آدميان را برآورده سازد. اگر همة آدميان در قابليت برابر بودند، هر آينه هلاك ميشدند. تعاون ممكن نميشود، مگر با تفاوت و اختلاف در كفايتهاي مردم.
طب سنتي نيز تحت تأثير چنين اعتقادي، همزمان با نگاه كلنگر به انسان، تفاوتهاي فردي در تواناييها، قابليتها و شايستگيها را در نتيجة امتزاج كيفيات فاعلي و منفعله تبيين ميكند . در ادامه برخي نكات حاصل اين مطالعه ارائه ميشود:
مزاج از طريق كيفيات فاعله (گرمي ـ سردي) و كيفيات منفعله (تري ـ خشكي) با در نظر گرفتن تأثيرات همزمان آنها، رابطه علّي معناداري با مهارتهاي استخدام پذيري پايهاي و اصلي دارد. لذا از طريق سنجش درجه گرمي- سردي و تري ـ خشكي افراد ميتوان ميزان برخورداري آنها از مهارتهاي استخدامپذيري را پيش بيني كرد و مبنايي براي تصميم گيريهاي شغلي در جهت افزايش ميزان موفقيتهاي شغلي قرار داد. گرمي يا سردي مزاج در مقايسه با تري يا خشكي آن تأثير بيشتري بر مهارتهاي استخدامپذيري دارد، باتوجه به بار عاملي گرمي/سردي در مقايسه با تري/ خشكي هم در پسران و هم در دختران ميتوان اين نتيجهگيري را انجام داد. گرما و سرما دو كيفيت فاعلي (تأثيرگذار) و تري و خشكي دو كيفيت منفعله (تأثيرپذير) هستند؛ لذا تغيير درشدت گرمي يا سردي در ميزان رطوبت يا خشكي تأثيرگذاراست و اين اثر اوليه باعث اثر ثانويه مثبت و يا منفي در گرمي و سردي ميشود. ليكن كيفيات منفعله به صورت اوليه اثر مستقيم روي كيفيات فاعله ندارند و فقط كيفيات منفعله به صورت اوليه ميتوانند روي يكديگر تأثير و تأثر داشته باشند .
تغييرات ايجادشده در ميزان گرمي يا سردي بدن تأثير بيشتري روي عملكرد و افعال صادره از بدن دارند. بنابراين ميتوان از افرادي كه حرارت مزاج دارند (باتوجه به اثرات حرارت در بدن)، مهارتهاي استخدامپذيري بالاتري را انتظار داشت.
گرمي و خشكي مزاج باعث تقويت مهارتهاي رهبري وتجزيه و تحليل ميشود؛ گرما باعث قوت و سرعت افعال صادره از طبيعت بدن شده و خشكي باعث ثبات آنها ميشود.
بنابراين همراهي گرمي و خشكي در بدن به احتمال زياد باعث تقويت مهارتهاي تجزيه و تحليل و رهبري كه نيازمند قدرت، سرعت و ثبات در تصمیمگيري هستند؛ ميشود. (البته دراينجا منظور حرارت غريزي و خشكي متعادل متناسب با مزاج بوده، وگرنه گرمي و خشكي مرضي باعث اختلال در عملكرد ميشود.) تأثير مثبت صفراوي (گرم و خشك) بودن مزاج بر مهارتهاي رهبري با نتايج حاصل از تيپ شخصيتي مديران موفق همخواني دارد زيرا مديران موفق بيشتر از تيپ شخصيتي B برخوردارند كه عجله و شتاب در كار آنها كنترل شده است. بنابراين از افراد با مزاج گرم و خشك، مهارتهاي رهبري بالاتري انتظار ميرود .
گرمي و تري مزاج، باعث تقويت مهارتهاي نوشتاري و كلامي در دختران و مهارتهاي ارتباط كلامي و همكاري و تعاون در پسران ميشود: از آنجايي كه گرما باعث حركت وجنب و جوش و سرعت افعال و بي قراري ميشود، همراهي رطوبت با آن باعث تعديل حرارت شده و باعث انعطاف در جسم ميشود و از سوي ديگر مهارتهاي فوق نيازمند انعطاف و شكل پذيري هستند. اين امر با همراهي رطوبت در كنار حرارت امكان پذير خواهد بود.
سردي و خشكي مزاج بر مهارتهاي كار با ارقام اثر مثبت دارد: كيفيت سردي باعث كثافت در جسم (نزديكي بيشترمولكولها نسبت به هم در قابل لطافت به معناي فاصله داربودن چينش مولكولها نسبت به هم در يك جسم) شده وخشكي باعث ثبات و عدم انعطاف آنها ميشود. بنابراين همراهي كيفيات سردي و خشكي باعث عدم انعطاف ودقيق بودن و ريزبيني ميشود كه به احتمال زياد زمينه سازافزايش مهارت كار با ارقام ميشود.
بنابراین آنچه را که میتوان مدنظر قرار داد توان پيش بيني و تعيين كنندگي مزاج بهعنوان بنياد طب سنتي ايراني درخصوص مهارتهاي استخدامپذيري افراد بود. با هدف اصلاح و ارتقاء سطح كارآمدي افراد در محيط كاري نيز ميتوان به طب سنتي رجوع كرد. از طريق به كارگيري آموزههاي طب سنتي و بازگشت افراد به اعتدال فرضي، ارتقاء سطح كارايي و اثربخشي آنان در محيط كار در حد ممكن ميسر خواهد بود (۳).
استرس شغلی
اضطراب زياد و طولاني مدت معمولا همراه با پاسخهاي فيزيولوژيك از جمله افزايش متابوليسم، كاهش ايمني بدن و افزايش كار دستگاه قلب و عروق بوده، همچنين رابطة مهمي بين اضطراب و مرگوميرهاي بعد از آن وجود دارد كه حاكي از اهميت اين اختلال بهعنوان مسألهاي در بهداشت و تندرستي عمومي است (۹).
از دیدگاه منابع اسلامی لذات دنیوی (دنیاطلبی و دلبستگی به آن)، تعجیل (عجله کردن)، روی گردانی از یاد خدا، نداشتن تابآوری، شایعهپراکنی، مشکلات اقتصادی، بیتوجهی به نماز، آرزوهای طولانی، نداشتن خوف خدا، ازدواج نکردن، یأس و ناامیدی، کفران نعمت، حسد و کینه از عوامل ایجادکننده استرس میباشد (۱۰).
مرور مقالات موجود نشان داد كه در طب سنتي از گياهان بسياري كه داراي خواص ضداضطرابي و آرامبخشي هستند نام برده شده است. مطالعات انجام شده بر روي سنبل الطيب، اسطوخودوس، خارمريم، فلوس، گل سرخ، صمغ پسته، زيرفون، علف چاي، رازيانه، بابونه، اسفناج و بهارنارنج اين گياهان داراي اثرات ضداضطرابي ميباشند (۹).
استرس شغلی یکی از موارد شایع در سازمانهای کنونی است که با رعایت نکات طب سنتی میتوان گامهای مؤثرتری در کنترل و مدیریت استرس شغلی برداشت.
مدیریت هیجانات و عواطف
با شناخت مزاج و كيفيت حالات رواني در هر فرد ميتوان تأثير اين حالات روحی را بر وي پيشبيني و ارزيابي و زمينة بهبود و كنترل عواطف و حالات رواني او را فراهم كرد. مثلاً در شخصي كه مزاجش سرد و خشك است، غم و اندوه و ماتم اثرات سوء دارد و حتي ميتواند او را تا سرحد بيماري ببرد و اگر سوء مزاج سوداوي داشته باشد علايم او را تشديد ميكند. برعكس براي اين شخص رفتارهايي كه با كمي هيجان و نگراني همراه باشد مناسب است و لازم است اين فرد گهگاهي خود را در معرض اين حالات قرار دهد؛ يا مثلاً شخصي كه مزاج گرم و خشك دارد يا مبتلا به سوء مزاج صفراوي است بايد سعي كند كمتر در شرايطي قرار گيرد كه موجب هيجان و يا خشم او شود.
در مورد تأثير بدن بر هيجانات نيز ميتوان گفت كه همچنان كه هيجانات، مزاجها و حالتهاي بدن را تغيير ميدهد، مزاج تن نيز بر حالتهاي روحي رواني مؤثر است. اما از آنجا كه نفس بر تن مسلط است، تغيير حالتهاي بدني به سبب تغييرات نفس قويتر است و تغيير حالتهاي نفساني به سبب تغييرات مزاج تن ضعيفتر و به همين دليل است كه گرم و تر شدن مزاج بدني به سبب شادي روان، آشكارتر از شاد شدن روح است به سبب گرمي و تري مزاج بدن.
در طب جديد مطالعات فراواني در مورد تأثير هيجانات بر بدن انجام شده است؛ مانند افزايش ريسك حملات قلبي توسط خشم، تأثيرات شگرف شادي بر روي سيستم قلبي عروقي و تأثيرات شناخته شده و زيانبار ترس و اندوه بر بدن اما در مورد نقش بدن بر حالات روحي و نيز نقش درماني اين حالات مطالعة كمتري صورت گرفته است.
نكتة ديگر اين كه بدن ميتواند علاوه بر حالات نفساني ذكر شده، از برخي تصورات نفساني نيز متأثر شود و از اين راه نيز دچار تبديل مزاج شود. توضيح اين كه همان طور كه تصور مسائلِ شادي بخش يا ترسناك ميتواند باعث ايجاد آثاري در بدن شود، تصور صحت يا مرض و مداومت بر آن هم ميتواند منجر به سلامتي يا بيماري واقعي شود. از اين رو تسلط بر حالات نفساني و واكنش معقول در برابر پيشامدها بسيار مهم است. بايد سودها و زيانهاي حالات رواني گوناگون مانند غم و شادي، ترس و خشم را شناخت تا بتوان با همة نيرو در جهت حفظ تندرستي و مبارزه با بيماريها كوشش كرده و سلامت را به فرد بازگرداند (۱۱).
مدیریت بر عواطف و مواردی مثل هوش عاطفی و هوش هیجانی مسائل مهم مدیریت هست که در این راستا نیز میتوان از توصیههای طب سنتی در عرصه سازمان و مدیریت استفاده نمود.
تأثیر مزاجها بر سبک رهبری مدیران
براساس یافتههای پژوهش بازرگانی و همکاران، مزاجهای صفرا و سودا بر سبک رهبری تحول گرا مؤثرند که البته اثرگذاری این دو مزاج دارای تفاوت معنیدار است و شدت اثرگذاری مزاج صفراوی بیشتر از مزاج سوداست. از سوی دیگر، مزاجهای سودا و دم، بر سبک رهبری تبادل گرا اثرگذارند. اثرگذاری این دو مزاج نیز دارای تفاوت معنیدار بوده و شدت اثرگذاری مزاج سوداوی، بیشتر از مزاج دم است. همچنین، مزاجهای بلغم، سودا و دم، بر سبک رهبری عدم مداخله مؤثرند و نیز دارای تفاوت معنیدار در اثرگذاری بوده و به ترتیب، مزاجهای بلغم، دم و سودا، دارای بیشترین اثرگذاری هستند. بنابر نتایج حاصل، تحول در فرایند گزینش مدیران و سنجش مزاج آنها جهت انتصاب مناسب در جایگاههای مدیریتی با توجه به ویژگیهای مزاجی، بسیار ضروری است (۵).
طراحی محیط کاری
عوامل محیطی میتوانند بر مغز تأثیر بگذارند و از طریق مغز، اعضای دیگر را تحت تأثیر قرار دهند. در این میان رنگ و نور جزء عوامل محیطی و شاخصهای اصلی در معماری محسوب میشوند و بیشتر از همه در کنترل ما هستند. بر اساس نظریات طب سنتی مزاج افراد تحت تأثیر عوامل مختلفی دچار تغییر میشود و سلامتی فرد تحت تأثیر قرار میگیرد. رنگ یکی از این عوامل مؤثر بر سلامتی است، به نظر میرسد بین مزاج فرد و رنگهایی به کار رفته در محیط رابطه معنیداری برقرار است و مزاج افراد تحت تأثیر رنگ محیط پیرامون قرار دارد؛ بنابراین معماران بهعنوان طراحان اصلی ساختمان با همکاری پزشکان طب سنتی و با آگاهی از مزاج رنگ در طراحی داخلی، میتوانند محیطی را جهت ارتقای سلامت کاربران ایجاد کنند (۱۲).
با توجه به نکات ذکرشده، میتوان از توصیههای طب سنتی در طراحی محیط کاری استفاده نمود تا کارکنان و مدیران از بهرهوری بالایی برخوردار باشند.
درمان بیماریها
خداوند در آيات مختلف، قرآن را بهعنوان شفا و درمان معرفی کرده است. سابقه ی قرآن درمانی به زمان نزول وحی بر میگردد. اين بدان معنا نیست که قرآن تنها شفای جانها و دلها را موجب میشود و از بیماردلی رهايی میبخشد، بلکه به اعتبار اطلاقی که در آيه است، میتوان گفت که قرآن شفای جسم و جان آدمی است و با قرآن دردهای جسمی و بدنی را میتوان درمان کرد. همان گونه که با قرآن، دردهای روحی و روانی و فکری را میتوان درمان کرد و از بیماری، عافیت و سلامت بخشید، در دهههای اخیر مطالعات متعددی در حوزههای مختلف در زمینة تأثیر درمان قرآن بر ابعاد مختلف روحی، روانی و جسمی انسان انجام شده است. نتايج حاصل از مطالعات، نشاندهندة تأثیر قرآن بر تقويت حافظه، افزايش سلامت روحی و روانی، کاهش پرخاشگری، اضطراب و افسردگی، درمان اختلالات روانی و خواب، بهبود علائم حیاتی، کاهش درد، افزايش خوشبینی و امید به زندگی، کمک به بیماران در مواجهه با مشکلات، ايجاد آرامش بیشتر و پايدار از طريق تغییر الگوی امواج مغزی و تأثیرات درمانی مختلف است. روايات پرشمارى دربارة درمان بیمارىها با قرآن وجود دارد. به دلیل روايات فراوان و نیز تجربه عملى، درمان با قرآن مسلّم و محرز است (۱۳).
در پژوهش دیگری در مورد رابطه قرآن کریم و سلامت پنج زمینة اصلی شناسایی شد که نشان میدهد قرآن کریم در درمان بیماریهای روانی، رفع مشکلات معنوی و ایجاد آرامش، کاهش درد، اضطراب زایمان و افسردگی بانوان، کاهش درد جسمی و الام روحی در بیماریهای مزمن، بهعنوان درمانهای مکمل و جایگزین، و ترویج زندگی سالم؛ تأثیرگذار بوده و مورد بهره برداری قرار گرفته است. این مقاله با بررسی و تحلیل مطالعات و پژوهشهای انجام شده در زمینة تأثیر قرآن کریم در درمان بیماریها، این حقیقت را که قرآن منبع سعادت بشری و نسخة شفابخش بیماریها، دردها و رنجهای بشری است، بیش از پیش آشکارتر ساخته و آن را مستدل و بر پایه مطالعات علمی بیان کرد (۱۴).
از طب سنتی و توصیههای قرآن کریم میتوان در درمان بیماریهایی که مدیران و کارکنان به واسطه کارشان درگیر میشوند؛ استفاده نمود و از این طریق باعث کاهش غیبت آنها در سازمانها و افزایش بهرهوری نیروی انسانی شد.
افسردگی شغلی
افسردگی اختلال بسیار شایع و عودکننده بوده که با میزان بالای مرگ و میر همراه است. امروزه شاهد رشد روزافزون مداخلات معنوی مذهبی در زمینة بسیاری از اختلالات روانی از جمله افسردگی هستیم. با توجه به ظرفیت بالای دین اسلام برای هماهنگسازی و معنابخشی به چهارچوب شخصیت انسان، میتوان به شناسایی عوامل مؤثر بر کاهش علائم افسردگی از منظر دین اسلام پرداخت. عوامل مؤثر بر کاهش علائم افسردگی را میتوان در هشت درونمایه اصلی ارائه کرد که عبارتنداز: بازخورد توحیدی؛ کسب استقلال اعتباری و ارزشمندی؛ استحکام بخشی به تکیه گاه؛ تنظیم هیجان؛ تنظیم رغبت؛ معنابخشی ناخوشایندها و خوشایندها؛ تنظیم عمل و تنظیم هدفمندی (۱۵).
با توجه به آموزههای خودشناسی و پیرامون شناسی قرآن، همچنین ارتباط تنگاتنگ بین افکار فرد نسبت به خود و پیرامون با افسردگی، اثرگذاری آموزههای قرآنی بر اختلال افسردگی مورد بررسی قرار گرفته است. رابطه معکوس میزان افسردگی و باور به آموزههای قرآنی، یافته اصلی این پژوهش است. بر اساس یافتههای فرضیههای فرعی، به ترتیب باور به آموزههای آیات تکلیف، شاکله، همچنین توجه به آموزة بخت واقبال در گروه افکار و اعمال، نفخه ی روح الهی در آدمی، قانون شکر و قانون گسترة همیشگی دشواریها بیشترین ارتباط منفی را با افسردگی دارند (۱۶).
افسردگی شغلی که اخیرا در مطالعات رفتار سازمانی مورد مداقه پژوهشگران قرار گرفته است از مواردی است که میتوان در پیشگیری و درمان آن از طب سنتی استفاده نمود.
مهارتهای ارتباطی
مهارتهاي ارتباطي بهعنوان رفتارهايي مهم، فرد را قادر به تعامل مؤثر كرده و بيانگر سلامت رفتاري و اجتماعي فرد ميباشند. در پژوهشی ارتباط بین مهارتهای ارتباطی و مزاج دانشجویان مورد بررسی قرار گرفته است و چنین نتیجهگیری شده است که بين مزاج دانشجويان با مهارت ارتباطي رابطة معني داري مشاهده شد؛ به طوري كه دانشجويان با مزاج گرم و تر و همچنين مزاج گرم و خشك به نسبت دانشجويان با مزاج سرد و تر و مزاج سرد و خشك از مهارت ارتباطي بالاتري برخوردار بودند (۱۷).
نظر به ارتباط مزاج با مهارتهاي ارتباطي پيشنهاد ميشود توجه به مزاج مدیران و کارکنان و برنامهريزيهاي لازم در خصوص اصلاح مزاج به منظور افزايش مهارتهاي ارتباطي مدیران و کارکنان در نظر گرفته شود.
نتیجهگیری و پیشنهادها
این پژوهش با هدف برقراری ارتباط بین طب سنتی و علم مدیریت صورت گرفته است. ارتباط این دو علم هر چند مشخص ولی مورد غفلت قرار گرفته است. زمانی سازمانها میتوانند به اهداف خود برسند و متعالی شوند که نیروی انسانی آنها از سلامت جسمی و روانی مناسبی برخوردار باشند. این امر زمانی اهمیت بالایی پیدا میکند که در حال حاضر، نداشتن نشاط و سلامتی مدیران و کارکنان لطمات زیادی را به سازمانها وارد کرده است. لذا راه حلیابی برای افزایش نشاط و سلامتی مدیران و کارکنان یک امر انتخابی نیست و بلکه یک ضرورت اجتنابناپذیر هست. طب سنتی با جامعیت فراگیر خود میتواند کمکهای شایانی در این زمینه نماید. در این پژوهش تلاش شد مواردی که در پژوهشهای گذشته به موضوع طب سنتی و مدیریت پرداخته شده بود، بررسی شود. نتایج بررسی نشان میدهد که پژوهشهای کمی در این حوزه شکل گرفته است و لذا تلاش شد که با مرور مقالات علمی معتبر، مواردی را میتوان در این حوزه مورد مداقه قرار داد، ارائه شود. این مقاله یک گام نخستین در این عرصه است و لذا پیشنهاد میشود که ارتباط بین طب سنتی و اسلامی و مدیریت به صورت وسیعتری انجام گیرد. پیشنهاد دیگر این پژوهش تأسیس رشته طب مدیریت بهعنوان یک رشته میان رشتهای در دانشگاه هست که میتواند تأثیرات قابل ملاحظهای در علم مدیریت ایجاد نماید.
چکیده انگلیسی:
Scientific Journal of Islamic Studies in the Field of Health. Vol. 6, No.4, Winter 2023
Applications of Traditional Medicine in Management
Saeed Hejazifar
Lecturer at Afagh University of Urmia. Urmia. Iran.
* Corresponding author: saeedhejazifar@gmail.com
Abstract
Today, with the expansion of human knowledge as well as the identification of new needs for a better life, attention has been paid to interdisciplinary and interdisciplinary sciences and knowledge. In this regard, a new field is the relationship between traditional medicine and Islamic management. The relationship between these two sciences can have undeniable effects on improving management in various fields. The method of this research is qualitative, which has been done through library studies and through qualitative content analysis. Research findings show that few studies have been conducted in the field of the relationship between traditional medicine and management. He also used traditional medicine in various areas of management such as nutrition, recruitment and identification of people, job stress, management of emotions and feelings, leadership style, burnout, treatment of diseases, workplace design, communication skills.
Keywords: Islamic management, traditional medicine, staff health, interdisciplinary
References
- Sadat Hosseini A, Khosropanah AS, and Razzaqi N. Proposing a legal-ijtihad model for interdisciplinary studies in health sciences and Islamic texts. Journal of Islam and Health. 1398. 4 (1): 53-60.
- Moeini R, Georgi N, Quds R, and Muzaffarpour S. Quantitative and qualitative review of Iranian traditional medicine indexed articles in PubMed database by the end of 2015. Scientific Journal of Babol University of Medical Sciences.1395. 19 (1): 21-6.
- Mahmoudi Meymand M, Keshavarz AS, and Rahmani N. Traditional medicine in management: examining the role of temperament on employability skills. Journal of Traditional Medicine of Islam and Iran. 1393. 5 (1): 82-93.
- Naseri M., Jafari F., and Alizadeh M. Principles of maintaining health and hygiene in traditional Iranian medicine. Journal of Traditional Medicine of Islam and Iran. 1389. 1 (1): 39-44.
- Bazargani H, Hakemi M, and Taqfadi H. Investigating the effect of the four temperaments of Islamic medicine on leadership style. Islamic Management Quarterly. 1397. 26 (3): 59-85.
- Mir Heydari R, Naseri M, and Ansaripour M. Investigating the role of food quantity in the treatment of various diseases. Journal of Traditional Medicine of Islam and Iran. 1395. 7 (2): 183-9.
- Ferdowsi M., Soltani F., and Molavi Taleghani Y. The place of traditional medicine in a healthy lifestyle: A review article. Journal of Traditional Medicine of Islam and Iran.1395. 7 (1): 1-6.
- Mahmoudi S, Seraji M, Jafari Pour H, Tavan B, Shamsi M. Islamic lifestyle in terms of nutrition. Journal of Islam and Health. 1395. 2 (2): 61-72.
- Shahin Far J, Zeraati H, Nasimi F, and Shojaei S. The effect of herbs on anxiety. Journal of Traditional Medicine of Islam and Iran. 1396. 8 (2): 209-22.
- Azad Marzabadi A, and Azami Y. Factors causing stress from the perspective of the Quran and hadiths. Medical Journal. ۱۳۹۵. ۱۸ (۴): ۲۹۹-۳۰۷.
- Mossadegh M, Shariat Panahi N, Minaei MB, and Ahmadian Attari MM. An overview of emotions in traditional Iranian medicine. Journal of Traditional Medicine of Islam and Iran. 1391. 3 (2): 155-61.
- Rahimi Mehr V. Investigating the relationship between human temperament and the color of the environment: A cross-sectional-analytical study in Kerman (2017). Journal of Complementary Medicine. 1396. 10 (2): 160-73.
- Mohsenzadeh Ladari F, Hosseini Taqladehi M. The effect of the Qur’an in the treatment of diseases: A review of studies. Journal of Islam and Health. 1397. 3 (1): 22-8.
- Abdkhoda M. Bibliographic study of the effect of the Qur’an in the treatment of diseases based on the scientific production of citation databases. Islamic studies in the field of health. 1400. 5 (2): 37-48.
- Mohammadi J, Rasoulzadeh Tabatabai K, Janbzorgi M, Pasandideh AS, and Salesi M. Explaining the factors affecting the reduction of depressive symptoms from the perspective of Islam: A qualitative content analysis. Medical Journal. 1397. 20 (2): 134-44.
- Mousavi SF, Olyi nasab SA. Analysis of the effect of Quranic teachings on depressive disorder. Islamic studies in the field of health. 1400. 5 (2): 63-78.
- Banai A, Puladi Sh, Bahraini M, Tahmasebi R. Relationship between temperament and communication skills in students of Bushehr School of Nursing and Midwifery. Journal of Traditional Medicine of Islam and Iran. 1397; 9 (4): 297-308.
