دادههای طیف لیکرت اسکیل هستند یا اردینال؟ بررسی علمی یک چالش رایج در پژوهشهای مدیریتی
یکی از پرسشهای پرتکرار در روش تحقیق، بهویژه در پژوهشهای مدیریت، علوم اجتماعی و علوم رفتاری، این است که دادههای حاصل از طیف لیکرت از نوع اسکیل هستند یا اردینال؟ این سؤال زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که پژوهشگر قصد استفاده از روشهای آماری پیشرفته مانند PLS، SEM یا رگرسیون را داشته باشد و نگران ایراد داوران یا سردبیران مجلات علمی باشد.
در این مقاله، این موضوع بهصورت دقیق، مستند و کاربردی بررسی میشود.
طیف لیکرت چیست و چه نوع دادهای تولید میکند؟
طیف لیکرت معمولاً شامل گزینههایی مانند:
خیلی مخالفم
مخالفم
نظری ندارم
موافقم
خیلی موافقم
است که برای سنجش نگرشها، ادراکات و باورهای افراد به کار میرود. این نوع مقیاس یکی از رایجترین ابزارهای گردآوری داده در تحقیقات علوم انسانی است.
ماهیت نظری دادههای لیکرت: اردینال
از منظر نظریه اندازهگیری، دادههای حاصل از طیف لیکرت در ذات خود اردینال (Ordinal) محسوب میشوند، زیرا:
تنها ترتیب پاسخها مشخص است
فاصله واقعی و دقیق بین گزینهها قابل اندازهگیری نیست
نمیتوان با قطعیت گفت فاصله بین «مخالفم» و «نظری ندارم» برابر با فاصله بین «موافقم» و «خیلی موافقم» است
بنابراین، اگر هر سؤال بهصورت جداگانه تحلیل شود، دادهها ماهیت اردینال دارند.
چرا در عمل دادههای لیکرت اسکیل در نظر گرفته میشوند؟
در پژوهشهای تجربی، بهویژه در حوزه مدیریت و رفتار سازمانی، دادههای لیکرت اغلب بهصورت اسکیل (Interval/Scale) تحلیل میشوند. این رویکرد زمانی توجیهپذیر است که:
طیف دارای ۵ یا ۷ گزینه باشد
هر سازه با چندین گویه سنجیده شود
از مجموع یا میانگین گویهها استفاده شود
حجم نمونه در سطح قابل قبول باشد
در این شرایط، پژوهشگران فاصله بین گزینهها را تقریباً برابر فرض میکنند و دادهها را برای تحلیلهای پارامتریک مناسب میدانند.
تفاوت گویه لیکرت و مقیاس لیکرت
یکی از نکات کلیدی که در بسیاری از داوریها مورد توجه قرار میگیرد، تمایز بین «گویه» و «مقیاس» است:
گویه منفرد لیکرت → داده اردینال
مقیاس لیکرت (ترکیب چند گویه) → داده اسکیل
به همین دلیل، زمانی که نمره یک سازه از طریق میانگین یا مجموع چند سؤال محاسبه میشود، استفاده از آزمونهای پارامتریک از نظر روششناسی قابل دفاع است.
جایگاه دادههای لیکرت در تحلیل PLS
در روش PLS-SEM:
دادههای لیکرت بهطور رایج بهعنوان دادههای اسکیل تحلیل میشوند
الگوریتم PLS نسبت به نقض نرمال بودن حساسیت کمتری دارد
حتی در مواجهه با دادههای اردینال نیز عملکرد مناسبی نشان میدهد
به همین دلیل، استفاده از طیف لیکرت در تحلیل PLS نهتنها مجاز، بلکه کاملاً متداول و پذیرفتهشده است.
پاسخ علمی به ایراد داوران
در صورت طرح ایراد توسط داور مبنی بر اردینال بودن دادههای لیکرت، میتوان چنین پاسخ داد:
اگرچه دادههای حاصل از طیف لیکرت در ذات خود اردینال هستند، اما در این پژوهش با توجه به استفاده از مقیاس چندگویهای، تعداد کافی گزینهها و حجم نمونه مناسب، دادهها بهصورت اسکیل در نظر گرفته شده و تحلیلهای پارامتریک بر روی آنها انجام شده است؛ رویهای که در پژوهشهای مدیریت و علوم اجتماعی کاملاً پذیرفتهشده است.
جمعبندی نهایی
بهطور خلاصه:
دادههای لیکرت از نظر نظری اردینال هستند
در تحلیلهای پیشرفته و مقیاسهای چندگویهای، بهصورت اسکیل در نظر گرفته میشوند
این رویکرد در مقالات علمی معتبر کاملاً رایج و قابل دفاع است
