متن کامل پژوهش عدالت در قرآن و نسبت آن با پیشرفت
در مقدمه این پژوهش آمده است:
اندیشه عدالت قدمت و تاریخی به اندازه عمر انسان دارد. عدالت از گذشتههای دور تاکنون همواره بهعنوان یک آرمان متعالی برای بشر مطرح بوده و برای عینیت یافتن آن تلاشها و مجاهدتهای زیادی صورت گرفته است. بهرغم کهن بودن اندیشه عدالت، غبار کهنگی و فرسودگی بر چهره آن ننشسته و این آرمان همچنان در مرکز اندیشه ورزی و تعلقات بشر قرار دارد. تازگی و طراوت مبحث عدالت حاکی از این است که نیاز انسان به عدالت نیاز مستمر و کهنه ناشدنی است.
اسلام بیش از هر مکتب فکری دیگر نسبت به عدالت اهتمام نشان داده و اندیشه عدالت در اسلام از جایگاه بلند و اهمیت محوری برخوردار است، بهطوریکه در نظام تفکر اسلامی، عدل همدوش توحید، هدف تشریع نبوت، معیار کمال فرد و مقیاس سلامت اجتماع دانسته شده است. «در قرآن، از توحید گرفته تا معاد، و از نبوّت گرفته تا امامت و زعامت، و از آرمانهای فردی گرفته تا هدفهای اجتماعی، همه بر محور عدل استوار شده است.»
بهرغم اهمیت و جایگاه مرکزی عدالت در چارچوب اندیشه اسلامی، میتوان گفت که گفتمان عدالت در حاشیه اندیشهورزی متفکران مسلمان قرار داشته است. هرچند عدالت از منظر و زوایای مختلف، فقهی، کلامی، اخلاقی، فلسفی توجه اندیشهورزان مسلمان را به خود جلب نموده و مورد تأمل واقع شده است، اما هنوز عدالت بهعنوان یک «نظریه عام» و جامع مطمح نظر قرار نگرفته و بیشتر بهعنوان راهحلهای موضعی و خرد و در سطح مطالعات درون رشتهای مطرح بوده است.
علاوه بر حاشیهنشینی گفتمان عدالت در نظام فکری مسلمانان، خرده گفتارهای که در باب عدالت تولید و اشاعه یافته، عمدتاً متأثر از گفتمانهای فلسفی یونان باستان و در قرون اخیر تحت تأثیر گفتمان مدرنیسم بوده است. درحالیکه قرآن کریم بهعنوان منبع اصلی تفکر اسلامی در این باب کمتر مورد توجه و استنطاق قرار گرفته است. آنچه از مطالب پیش گفته به دست میآید، ضرورت اتخاذ یک رویکرد اجتهادگرا و جامعنگر در باب عدالت بهعنوان «نظریه عمومی» است. منظور از نظریه عمومی عدالت، برجسته ساختن این موضوع است که عدالت بهعنوان شیوه عام زیستن، در تمام عرصههای حیات انسانی کاربرد دارد. عدالت هم شیوه زیستن را مشخص میکند و هم معیاری برای قضاوت در باب تشخیص درست از نادرست در عرصه حیات انسانی فراهم میسازد؛ عدالت هم روش زیستن است و هم مقیاس برای درست زیستن. به دلیل همین اهمیت محوری عدالت است که در چارچوب تفکر اسلامی از میان تمام صفات حسنی الهی تنها صفت عدل در کنار توحید بهعنوان یکی از ارکان مکتب اسلام بیان شده است.
با توجه به اهمیت عدالت در اسلام و با توجه به اینکه قرآن سرچشمه اصلی و زاینده اندیشه اسلامی به شمار میآید، این نوشتار سعی دارد که صورتبندی نظریه عدالت را در قرآن کریم مورد تأمل و بررسی قرار دهد. برای استخراج نظریه عدالت از قرآن میتوان از سه روش مکمل، یعنی تحلیل مفهومی، پارادایمکیس یا کاربردهای عدالت در قرآن، و توجه به لوازم مفهوم در کنار هم بهره جست.
این پژوهش در ۳ بخش و ۷ فصل تدوین شده است:
بخش اول: شبکه مفهومی عدالت در قرآن
فصل اول: مفهوم شناسی عدالت در قرآن
فصل دوم: مفاهیم جانیشن یا مترادف عدالت در قرآن
فصل سوم: مفاهیم متضاد عدالت در قرآن
فصل چهارم: مفاهیم همنشین یا ملازم
بخش دوم: نظریه و کابردهای عدالت در قرآن
فصل پنجم: نظریه عدالت در قرآن کریم
فصل ششم: کاربردهای عدالت در قرآن کریم
بخش سوم: نسبت عدالت و پیشرفت
فصل هفتم: عدالت به مثابه پیشرفت
