اخلاق در بکارگیری فناوری اطلاعات

نویسنده:سعید حجازی فر

منبع: همایش ملی ارزشها و اخلاقیات در مدیریت

زمان: آذر ماه۱۳۹۱

برگزارکننده: دانشگاه آزاد اسلامی واحد بناب

چکیده:

فناوری اطلاعات حاصل پیشرفتهای علمی بشر در زمان معاصر است که تغییرات جدی در زندگی بشر ایجاد کرده است .حوزه اخلاق و تعاملات بین فردی هم از این تغییرات مصون نمانده اند و فناوری اطلاعات مناسبات و مسائل جدیدی را در این حوزه ایجاد کرده است.فناوری اطلاعات فقط یک ابزار نیست و تاثیرات خاص خودش را داشته است. در این مقاله در ابتدا سعی شده است عدم خنثی بودن فناوری اطلاعات تبیین شود سپس اخلاق در حوزه فناوری اطلاعات در سه بخش عرضه کنندگان فناوری ،مصرف کنندگان فناوری و مسائل عمومی بررسی گردد. مسائل اخلاقی بخش سوم مثل حریم خصوصی، مالکیت ،حریم خصوصی ،توزیع قدرت ،آزادی های اساسی و مفهوم مسئولیت اخلاقی بیان شده است. در ادامه مقاله تاثیرات فناوری اطلاعات بررسی شده است که هم شامل تاثیرات مثبت بوده است و هم تاثیرات منفی.در پایان هم سعی شده است معیارهای اخلاقی درحوزه فناوری اطلاعات بیان گردد.به عنوان نمونه عدم تجاوز به حریم خصوصی یکی از معیارها بیان شده است .

کلید واژه ها:فناوری اطلاعات و ارتباطات، اخلاق ،تاثیرات فناوری اطلاعات،اخلاق فناوری اطلاعات

مقدمه:

پیشرفت سریع و وسیع فناوری اطلاعات در عصر حاضر و تأثیرات این امر بر جنبه های مختلف زندگی و اندیشه انسان عصر حاضر، بسیاری از اندیشمندان را بر آن داشته که به بررسی ابعاد این موضوع، به ویژه از جهت اخلاقی بپردازند.مجموعه بررسی ها و تاملات اخلاقی در این زمینه باعث شکل گیری حوزه ای به نام «اخلاق فناوری اطلاعات» (it ethics) شده که به رغم نوپابودن، شاهد انتشار آثار فراوانی در این زمینه بوده است.

ما تکنولوژی را می سازیم و درباره استفاده از آن تصمیم می گیریم؛ با این حال، هرگاه که ما از یک ابزار تکنولوژیک استفاده می کنیم این ابزار می تواند هم ما و هم چگونگی ارتباطمان با دیگر انسان ها و با محیط مان را تغییر دهد. کامپیوترها به گونه ای ژرف، شیوه های فکر و احساس ما را شکل می دهند. کامپیوترها نه تنها زندگی ما که «خود» ما را نیز تغییر می دهند. در کنار بررسی پیشرفت های تکنولوژیک و توسعه نرم افزار ها و سخت افزار های جدید کامپیوتری، گروه روزافزونی از اندیشوران رشته های گوناگون درباره معضلات اخلاقی و موضوع های امنیتی عصر حاضر که آن را «عصر اطلاعات» می نامند، به تحقیق و تالیف مشغول اند. از آنجا که تکنولوژی تأثیر تغییردهنده ای بر زندگی روزانه و نیز روی انسانیت ما دارد، ضروری است که شهروندان عادی نیز همچون نخبگان و متخصصان کامپیوتر درگیر این مباحث شوند.

 تحولات انجام شده به وسیله پیشرفت های ارزشمند در تکنولوژی های اطلاعات و ارتباطات در اواخر قرن بیستم، به عنوان یک «انقلاب» توصیف شده است که از نظر تأثیر، شبیه انقلاب صنعتی قرن نوزدهم است. افزایش کامپیوترهای شخصی در دهه ۱۹۸۰ و ایجاد شبکه گسترده جهانی در اوایل دهه۱۹۹۰ که گسترش کامپیوترهای ارزان قیمت و شبکه های سریع را به دنبال داشت، منجر به تغییرات شگفت انگیزی در روش ارتباط انسان ها با یکدیگر و در شیوه کسب اطلاعات شد. امروزه بیش از ۶۰۰ میلیون نفر در جهان دارای «ای -میل» هستند. ارتباط به وسیله تلفن های همراه و اینترنت امروزه برای شهروندان غربی امری پیش پاافتاده- اگر نه در واقع ضروری- تلقی می شود، هر چند گروه هایی از مردم در کشور های در حال توسعه یا توسعه یافته وجود دارند که یا به این تکنولوژی ها دسترسی ندارند و یا فاقد مهارت استفاده از آن هستند. بنابراین، تکنولوژی به ایجاد تقسیمات اجتماعی یا تأکید دوباره بر تقسیمات موجود که مبتنی بر تفاوت های اقتصادی- اجتماعی یا آموزشی است کمک کرده است. این تقسیمات غالبا به عنوان شکاف بین «غنای اطلاعات» و «فقر اطلاعات» توصیف شده است. تکنولوژی می تواند حقوق و ارزش های بنیادین بشر را نابود کند و هنجارهای اجتماعی یا فرهنگی نهادینه شده در جامعه، یا رفتار های قانونی را به چالش بکشد.

 کامپیوترهای خانگی با اتصال به اینترنت در عین حال که دسترسی آسان به گنجینه ای از اطلاعات را برای ما فراهم می آورند، می توانند ما را به قربانیان بالقوه یک جنایت سایبری تبدیل کرده یا حریم خصوصی مان را در معرض تاراج قرار دهند. در حالی که برای برخی از افراد جامعه این امکان هست که مشتاقانه از فرصت های جدیدی که به وسیله تکنولوژی های نوین فراهم شده استفاده کنند، گروهی دیگر از انسان ها، مانند سالمندان و معلولان، به خاطر استفاده از ابزارهای تکنولوژیک در حوزه های عمومی از قبیل بازرگانی، بانکداری و آموزش ممکن است بیش از پیش به حاشیه رانده شوند. باید به یاد داشته باشیم که هیچ اختراع تکنولوژیک در انزوای کامل یا بدون توجه به تأثیر تبعاتش بر دیگران، قابل فهم یا استفاده نیست؛ از این روست که ما نیازمند مطالعه و بررسی پیشرفت های تکنولوژیک و پیامدهای این پیشرفت ها با توجه به زمینه های اجتماعی و فرهنگی شان هستیم. آنگونه که ریموند ویلیامز در سال ۱۹۸۱ در کتاب تأثیرگذار خود، یعنی «برخورد: ارتباط انسانی و تاریخچه آن» خاطرنشان کرده است «تکنولوژی همیشه به معنای واقعی کلمه، امری است اجتماعی. تکنولوژی بالضروره دارای ارتباطی پیچیده و متنوع با دیگر روابط و نهاد های اجتماعی است». هرچند خود تکنولوژی ها ممکن است جدید باشند ولی بسیاری از معضلات اخلاقی که به دنبال آنها پدید آمده دارای سابقه ای دیرینه است؛ در نتیجه، شناخت تاریخ، یکی از لوازم ضروری شناخت موضوعات اخلاقی عصر حاضر و پیشرفت های جدید تکنولوژیک است. امروزه هرچند که حوزه اخلاق اطلاعات در بین جامعه دانشگاهی اعتبار روزافزونی پیدا کرده است، ولی بررسی های اخیر نشان می دهد که در نشریات تخصصی سیستم های اطلاعات، هنوز هم در مقایسه با مقالات مربوط به مدیریت امنیت، مقالات کمتری به مباحث اخلاق فناوری اطلاعات اختصاص داده شده است. در عصر حاضر جهانی شدن که به مدد انقلاب در عرصه ارتباطات دسترس پذیر شده است، عالم اخلاقی معروف، پیتر سینگر، پیشنهاد می کند که ملت های توسعه یافته باید یک رهیافت جهانی برای حل موضوعات اخلاقی و امنیتی را بپذیرند؛ موضوعاتی که او معتقد است به طور جدایی ناپذیری با یکدیگر پیوند دارند، آنگونه که او می گوید: «برای ملت های ثروتمند عدم اتخاذ یک نقطه نظر اخلاقی جهانی همواره یک خطای اخلاقی جدی بوده است و در عصر حاضر نیز این امر در درازمدت برای امنیت آنها یک خطر به شمار می آید.(۱)

 آیا فناوری اطلاعات خنثی است ؟

انقلاب فناوری ارتباطی و اطلاعاتی به ویژه پیدایش رسانه های الکترونیکی جدید تمام شوون زندگی انسانها را تحت تاثیر قرار داده است.فناوری های ارتباطی و اطلاعاتی درحوزه عملیات روانی نیز کاربرد فراوانی یافته اند. در واقع عملیات روانی و یا به تعبیر دیگر تاثیر و نفوذ در افکار و رفتار سایر دول و ملل که کار گزاران ،آنرا در جهت اهداف و مقاصد خود پی ریزی می کنند، امروزه از طریق فناوریهای ارتباطی و اطلاعاتی به خصوص رسانه های نوین رو به گسترش نهاده است.(۲)

گفتار ابن خلدون درتركيب با نظر “كرانبرگ” در باب فناوري كه: “فناوري نه خوب است و نه بد اما قطعاً خنثي نيست” (۳) ما را به سمت ضرورتهاي شناخت و سوادآموزي اثرات به كارگيري فناوريهاي نو و اخلاق پايشگرآسيبهاي ناشي از آنها، ترغيب مي كند و با مطالعه پيشينه اين امر به غفلت و تاخير انجام شده در اين زمينه آگاه مي سازد.(۴)

در اين ميان نگاهي به آراي “پل تيليش ” واجد نكات ديگري است: “فناوري به مثابه يك شكل فرهنگي، امري غيرارزشي و خنثي نيست. بر خلاف ادعاي رايج و متعارف فناورها، فناوري ابزاري نيست كه كاربرد خير يا شرش منوط به انتخاب ما باشد. هر چه انجام مي دهيم هدفي دارد، رفع اين يا آن نارضايي، يا تحقق امري ارزشمند؛علاقه و نفع ما در فناوري، خود ذاتاً امري ارزشي است. علاوه بر اين رشد و تحول فناوري با تخاصمات ارزشي عجين بوده است(۵)

نگاه نگران”نوربرت وينر “مبدع دانش گردانش يا سيبرنتيك درمراجعت به موطن خود و بيان اين مطلب كه او انتظار داشته پس ازبازگشت به موطن، تغييرات همساز شونده محل زندگي خود را در اثررشد فناوري ببيند اما با محيطي مواجه شده است كه به علت ميزان ونوع تغييرات بايد خود را بر آن منطبق كند ، ما را كنجكاو مي كندكه مصاحبه يكي از مبدعان علم”هوش مصنوعي” را با دقت بيشتريبخوانيم  آنجا كه مي گويد: “آيا كارشناسان رايانه مانند پدران بمب اتم، بدآوازه خواهند شد؟. نگاه نگران “جورج اورول “در كتاب”۱۹۸۴” به استفاده از فناوري براي تسلط بر زندگي و روان انسان و “اعمال جباريت  امروزه نمونه منحصر به فردي نيست كه بر لزوم شناخت اثرات مثبت و منفي به كارگيري فناوري تاكيد دارد.(۶)

مارتین هایدگر، فیلسوف آلمانی، در رساله ای که درباره مسأله فنآوری در عصر تجدد گرایی نوشته، عبارتی را به این مضمون بیان می کند: ماهیت فنآوری، هرگز تکنولوژیک نیست. آنچه هایدگر و دیگران در مورد فنآوری نوشته اند و امروز بیشتر مورد توجه قرار گرفته، این مطلب است که رابطه ای بسیار نزدیک بین فنآوری و جامعه وجود دارد و نقش اخلاق این است که پیش فرضها، جهان بینی ها، ارزشها و تمایلات و علاقه های خود را درباره این دو موضوع بیان کند(۷)

امروزه حادترین خطر در دیدگاه های تکنولوژیک و اطلاعاتی محور غرب که در سرتاسر دنیا رواج پیدا کرده ،‌ این است که دنیای غرب سرچشمه­های اخلاقی و اجتماعی فنآوری های ارتباطی و اطلاعاتی را نادیده می گیرد، و نه تنها بر دیدگاه های اقتصادی این پدیده ها تأکید می ورزد، بلکه اغلب دنیای غرب به شیوه جدی بر دیدگاه های تاریخی ناشی از محیط زیست فرهنگی منحصر و سکولار خود پافشاری می کند. ما نباید فنآوری اطلاعاتی را یک شیوه متداول و نه یک ابزار خنثی کننده ای بپذیریم که قادر به تقویت توانمندی های بازیگران اجتماعی باشد، بلکه باید به عنوان منابعی از ارزش ها و جهان بینی هایی پذیرفته شوند که می توانند به عنوان ابزارهای قدرت، مورد استفاده قرار بگیرند. کوتاه سخن این که به موازات این که فنآوری های ارتباطی و اطلاعاتی می توانند موجبات رشد و توسعه جهانی را فراهم آورند، در عین حال آن­گونه که در تاریخ مشاهده شده، این فنآوری ها قادرند عوامل قدرتمند و واقعی نابرابری و پریشانی اوضاع را موجب شوند.یک مثال مناسب در مورد تأثیر فنآوری اطلاعاتی در محیط زندگی امروز دوربینهای عکاسی دیجیتال است که همانند تلفنهای همراه عمومیت پیدا کرده است. دوربین دیجیتال امروزی، صحنه هایی را ضبط می کند که قبلاً به فراموشی سپرده شده بود یا اثری از آن ها نمی توانست وجود داشته باشد؛ زیرا در دوربین های امروزی احتیاجی به ظهور فیلم و چاپ آن نیست. انتشار و توزیع تصویرهای شکنجه عراقی ها به دست سربازان آمریکایی و انگلیسی و افتضاحات زندان ابوغریب شاهدی گویاست. (۸)

در اینجا که عدم خنثی بودن فناوری مشخص شد ،موضوع اخلاق در فناوری اطلاعات مطرح می شود.

اخلاق در فناوری اطلاعات:

اخلاق، مجموعة احكامي است كه درستي يا نادرستي رفتارها را در يك جامعه معين مي كند . اما اين احكام متنوع و گاهي به نوعي متضاد مي باشند و بستگي زيادي به موقعيت و زاوية ديد دارند . به علاوه هر چند اخلاق متناسب با تحولات جامعه پويايي خاص خود را دارد، اما نمي تواند سريعا خود را با تغييرات شديدسازگاركند، عصر اطلاعات به معني افزايش اهميت فرايند توليد اطلاعات نسبت به فرايند توليد كالا و انرژي است . در اين فرايند، مهمترين منبع توليد، انسانها و مهمترين فعاليتها، نوآوري و خلاقيت و تبادل اطلاعات است . به علاوه عصر اطلاعات باعث شبكه اي شدن ارتباطات شده است، بديهي است كه اين شرايط واكنش هاي اخلاقي خاص خود را نيز مي طلبد . مسئله مهم اين است كه قضاوت افراد در مورد درستي يا نادرستي كارها، به شدت بر عملكرد آنها به عنوان عامل اصلي توليد و تبادل اطلاعات تأثير دارد . و هم چنين شبكه هاي ارتباطي باعث افزايش قدرت گروه هاي اجتماعي شده است و در نتيجه انتظارات اجتماعي از سازمانها را بالا برده، هرگونه فعاليت سازمانها را زير ذره بين قرار داده است . بنابراين هر چند هدف اصلي سازمانها در طول زمانها، كارايي اقتصادي بوده است، اما مديران در عصر اطلاعات براي دستيابي به موفقيت بايد به انتظارات اجتماعي و احكام اخلاقي واكنش هاي متناسب نشان دهند و در بهترين حالت قادر باشند اين گونه انتظارات را با اهداف اقتصادي سازمان تلفيق كنند و دستيابي به اهداف بالاتري را امكان پذير كنند .

اخلاق در فناوری اطلاعات یک زمینه نو ظهور از برخورد اطلاعات ،بهداشت روانی و ارتباطات در عصر اطلاعات است که از طریق شبکه جهانی و فناوریهای مرتبط با آن ارتقا و تکامل می یابد. اخلاق اطلاعات را نه تنها به عنوان یک توسعه فنی بلکه به عنوان حالتی روحی،طرز تفکر و یک حرکت عمومی جهانی می توان توصیف کرد(۹)

اخلاق شامل صفاتی است که انسان فعالیتهای مطابق و متناسب با این صفات را بدون تامل و تفکر و دشواری انجام می دهد ومقصود از علم اخلاق آن دسته از اصول و قواعد و دانشی است که به رفتارها و هنجارهای خوب و بد،شایسته و ناشایسته و درست و غلط اشاره می کند.اخلاق علمی یکی از شاخه های جدید اخلاق است که می کوشد به مسائل اخلاقی حرفه های گوناگون پاسخ دهد.(۱۰)

یک متخصص فناوری اطلاعات و ارتباطات علاوه بر آشنایی با علوم و دانش و تخصص مرتبط،لازم است از محدودیت ها و مرزهای حریم خصوصی افراد جامعه و هنجارهای اخلاقی حاکم در آن اطلاع و آگاهی داشته باشد به رعایت آن در نحوه تولید علم وگسترش فناوری بپردازد.(۱۱)

در واقع اخلاق فناوري اطلاعات موضوعي ميان رشته اي است كه بحث از آن نيازمند آشنايي و تخصص در دو حوزه اخلاق و حوزه فناوري اطلاعات است. اين بحث به مسايلي مي پردازد كه كاربرد و گسترش فناوري اطلاعات موجب آن گشته است. هدف از اين بحث آن است كه به سوالاتي پاسخ گويد كه مربوط به بنيانهاي ارزشي افعال و مسئوليتهاي افراد در حوزه فناوري اطلاعات است. علاوه برآن مي توان از سياستهاي دولتي در قبال زيربناهاي اخلاقي حوزه فناوري اطلاعات نيز بحث نمود.

فرض مقابل اين است که چنين هويت مجازي مي تواند در پي اهدافي ارزشمند پديد آيد. به ياد بياوريم که حضرت امير(ع) وقتي در صدد اعطاي غذا به مستمندان به اطراف شهر کوفه مي رفت، روي خود را از فقرا مي پوشاند تا او را نشناسند و هويتشان مخفي بماند. اخفاي هويت از نگاه اسلام گاهي ارزشمند است. امروز فضاي سايبراين امکان را به طور بسيار قطعي تري در اختيار ما قرار داده است.
امروز کسي نمي تواند مانند ديروز يکباره از هويتهاي پنهان نقاب بر کشد. برخي معتقدند بحث از اخلاق فناوري اطلاعات داراي عناصري منحصر به فرد است و همين موضوع در مواجهه با فضاي سايبر يا محيط هاي شبکه اي يا به طور کلي رايانه ما را ملزم مي کند که توجهي اختصاصي به مسائل آن داشته باشيم. چون گفته هاي ارزشي پيشين يا توصيه هاي گذشته براي اين مباحث کافي نيست، ما در مواجهه بااين معضلات دچار يک خلا مفهومي هستيم و مفاهيم موجود در نظريات سنتي و نيز اصول حاکم بر آنها براي حل مشکلات اخلاقي اي که فناوري اطلاعات موجب آن شده، کافي نيست؛ براي مثال، آنچه مفهومي از ملکيت و شي بودن است که مي توان بارها و بارها آن را دزديد و در عين حال همچنان در دست صاحبش باشد؟

در اینجا مسائل اخلاقی خاص و مطرح در حوزه فناوری اطلاعات مطرح می گردد:

مسائل اخلاقی فناوری اطلاعات:

مسائل اخلاقی فناوری از دو جنبه مورد بررسی قرار می گيرد :

۱- رعایت اخلاق علمی در تولید فناوری (توسط عرضه کنندگان فناوری)

“مايك مارتين” نويسنده كتاب “اخلاق در مهندسي” مي نويسد: “فناوري تاثير عميق و نافذي در جهان معاصر دارد و مهندسان نقش محوري در تمام جنبه هاي توسعه فناورانه دارند. براي در حد اعلاء نگاه داشتن ايمني، سلامت و رفاه جامعه، مهندسان بايد تعهد اخلاقي داشته باشند تا بتوانند با مسائل دشوار اخلاقي كه با آنها مواجه مي شوند دست و پنجه نرم كنند”.

“مارتين” در همين كتاب در مروري بر مفاهيم محدوده‏ي اخلاق مهندسي هفت مفهوم زير را در كنار يكديگر قرار ميدهد و چارچوبي هنجاري (ارزشي) براي اخلاق مهندسي را توصيف مي كند:

• پروژه هاي مهندسي تجارب اجتماعي هستند كه هم امكانات و هم خطرات جديدي ايجاد مي‏كنند. مهندسان در مسئوليت هاي ايجاد منافع، پيش گيري از مضار و اطلاع رساني در مورد خطرات سهيم هستند.
• ارزش اخلاقي در همه ابعاد توسعه‏ي فناوري ناقذ هستند و اخلاق و كيفيت در مهندسي حضوري توامان دارند.
• نيات و تعهدات شخصي در اخلاق مهندسي مهم هستند همان طور كه اصول مسئوليتي كه در ضوابط اخلاقي بيان شده اند و شامل همه مهندسين مي شود،‌ اهميت دارد.
• ترويج منش مسئولانه حتي مهم تر از تنبيه خطا كاري است.
• پيچيدگي هاي اخلاقي در مهندسي،‌ مثل جاهاي ديگر،‌ رخ مي دهند زيرا ارزش هاي اخلاقي بسيارند و گاه با هم در تضاد قرار مي گيرند.
• اخلاق مهندسي بايد هم به مسائل خرد و هم به مسائل كلان بپردازند كه اغلب به هم مرتبطند.

توسعه‏ي فناوري خوش بيني محتاطانه- خوش بيني همراه با احتياط- را مجاز مي شمارد.(۱۲)

۲- مسائل اخلاقی کاربری علوم و فناوری(توسط کاربران و مصرف کنندگان):

موضوعی که باعث اهمیت اخلاق علمی در دهه اخیر شده است ،رشد پر شتاب علم و فناوری همزمان با ضعف نظام های سنتی اخلاقی در جوامع بود. .(۱۳)

در اینجا خود کاربر باید مراقبت کند و اخلاقیات را در استفاده از فناوری رعایت نماید.

۳- مسائل اخلاقی عمومی فناوری:

مسائلی هم وجود دارد که عمومی هستند و خاص یک گروه نیست و عمومی هستند .

برخی از مفاهیمی که در حوزه فلسفه اخلاق و فلسفه سیاسی کاربردی خاص داشته اند با پیشرفت فناوری اطلاعات دچار مشکلاتی شده اند که از آن جمله می توان به مفاهیم مالکیت ،حریم خصوصی ،توزیع قدرت ،آزادی های اساسی و مفهوم مسئولیت اخلاقی اشاره کرد. .(۱۴ )

هر چه فناوري اطلاعات پيشرفت مي كند امكان فريبكاري و تقلبهاي انساني نيز ابعاد جديدتري پيدا مي كند.از دیگر موارد ضد اخلاقی و نفوذ به حریم خصوصی دیگران ،دزدی اطلاعات شخصی مانند رمزهای عبور ،حساب بانکی ،دسترسی غیر قانونی به اطلاعات دیگران، نفوذ به رایانه های شخصی و انجام فعالیت های مخرب ،ایجاد بحران در سامانه های رایانه ادارات و سازمانها،افشای اطلاعات شخصی افراد حقیقی و حقوقی ،ارسال اطلاعات دروغ و نامه های تحریف شده ،شیوع و انتشار ویروس و برنامه های جاسوسی و مسائلی از این قبیل است .(۱۵)

آثار فناوری اطلاعات وارتباطات:

بعد از آنکه مسائل اخلاقی حوزه فناوری اطلاعات مشخص گردید در این قسمت سعی می گردد آثار مثبت و منفی فناوری اطلاعات به صورت مروری بیان گردد:

• آثار مثبت:

فناوری اطلاعات آثار مثبتی داشته است که در این جا به صورت موردی به برخی از آنها اشاره می شود:

• از فناوری اطلاعات و ابزار شبکه جهانی می توان برای انتشار ذخایر غنی فرهنگی و ادبیات ایران و گسترش علوم در جهان استفاده نمود و نیز برای آموزش و پرورش،تجارت الکترونیک،بانکداری الکترونیکی،تبلیغات،مسائل و آموزه های مذهبی و دینی و توسعه ارتباطات بین الملل و صلح جهانی استفاده کرد. .(۱۶)
• در اروپا در دهه ۱۹۶۰ بيشترين دلواپسي در مورد نقش دولت درايجاد و استفاده از پايگاه داده هاي حاوی اطلاعات شهروندان بود.
  گرچه حفظ اطلاعات نزد دولت ها امر جديدي نبود، ولي اسناد رايانه اي درصد امکان رديابي افراد را فوق العاده افزايش داده بود. پايگاه داده ها جايگزين پرونده هاي قطور شد، همه جا مي شد يک رونوشت آنها را بدون نياز به فضايي خاص تکثير کرد. در نتيجه دولتها امکان بيشتري براي استفاده از آنها پيدا کردند که در گذشته برايشان به صرفه نبود يا بودجه آن را نداشتند. اشتياق روزافزوني در دولتها پديد آمد که هر چه بيشتر اطلاعات زيادتري را از افراد ذخيره کنند تا هنگام نياز آن اطلاعات را بازيابي کنند. از اثر انگشت گرفته تا نشاني منزل و فاميل ها و شغل ها و روابط اجتماعي و فعاليت هاي سياسي و جاهايي که سفر کرده و نکرده است.
• يكي از دستاوردهاي سودمند فناوري اطلاعات در سازمان ها، تيم هاي مجازي است. با بهره گيري از IT تيم هاي مجازي سرعت زيادي به عمليات سازمان بخشيده است. يكي از مسايلي كه تيم هاي مجازي با آن روبرو هستند، هويت سازماني است. هويت سازماني اعضاي تيم، در تيم هاي مجازي به دليل عدم وجود تعاملات رو در رو تحت الشعاع قرار مي گيرد.. نتايج بدست آمده از آزمون مدل يابي معادلات ساختاري حاكي از آنست كه رابطه علي بسيار قوي بين هويت سازماني و رفتارهاي سازماني همچون رضايت شغلي، تعهد سازماني، عجين شدن با شغل و رفتار شهروندي سازماني وجود دارد. همچنين از ميان عوامل موجد هويت نيز دو عامل فرهنگ و مكان رابطه معناداري را نشان مي دهند ولي رابطه علي زمان و هويت معني دار نيست.(۱۷)
• تاثیر فناوری اطلاعات بر کنترل فساد بخش دولتی متغیر بوده ،نمی تواند نوش داروی فساد تصور شود.بر این اساس می توان نقش فناوری را در کنترل فساد در دو مقوله بررسی کرد:
• کشف و از بین بردن فساد اداری:فساد اداری در سازمانهای دولتی پدیده ای است جهانی،زیرا متصدیان امور در سازمانهای دولتی به منابع ارزشمندی دسترسی داشته ،با کسانی که هزینه دریافت این منابع را پرداخت می کنند نیز در ارتباطند.در جاهایی که فناوری اطلاعات دسترسی به این گونه منابع ونیز فرایندهای تصمیم گیری مرتبط با آن را منتفی می سازد،ممکن است فساد کاهش یابد یا برطرف شود.نوعا وقتی فرایند به صورت خود کار در می آید چنین امر رخ خواهد داد. .
• بی تاثیر بر فساد:وقتی نظامهای اطلاعاتی رایانه ای به نحوی طراحی شوند که فرایند منابع مرتبط با فساد ،رایانه ای نشوند .(۱۸)

نقش فنآوری اطلاعات در حوزه منابع انسانی :

الف-در حوزه توسعه منابع انسانی:

در حوزه توسعه منابع انسانی فناوری اطلاعات اثرات مثبتی داشته است که مهمترین آنها عبارتنداز:

۱ – ایجاد آگاهی علمی و ارتقای دانش كاركنان

۲ – تولید رفتارهای علمی و متعادل در كاركنان

۳ – ایجاد ارزش افزوده به‌عنوان كیفیت در كاركنان

۴ – ارتقای قابلیتهای كاركنان

۵ – توسعه مهارتهای انجام كار

ب-در حوزه توسعه مهارتی کار منابع انسانی:

فنآوری اطلاعات در ابعاد زیر به توسعه مهارتی كار منابع انسانی منجر می‌شود:

      ۱-مهارتهای كهنه را بازسازی می كند

     ۲- ظرفیتهای خالی قبلی را تكمیل می سازد

• مهارتهای جدید به وجود می آورد
• بین مهارت كاركنان پیوند ایجاد می كند
• مهارت‌آموزی فرآیندی می‌شود.

ج-درحوزه تقویت مهارت ادراکی:

فنآوری اطلاعات در ابعاد زیر به تقویت مهارت ادراكی كمك می‌كند:

• قدرت شناخت فرد به لحاظ آگاهی از عناصر سیستم اطلاعاتی (شروع، فرآیند و عملكرد ) تقویت می‌گردد؛
• قدرت درك روابط بین اطلاعات و مولفه‌ها تقویت می شود؛
• تصویر كلی و جمع‌بندی كلی از اطلاعات به‌دست می‌آید؛
• به لحاظ درك  روابط منطقی بین داده‌ها، فرد به تفكر منطقی مجهز می‌شود؛ – قدرت پیش‌بینی بالا می رود.

د- تقویت مهارت تصمیم گیری :

• برنامه‌ریزی جامع بهتر تدوین می‌گردد
• كیفیت تصمیمات افزایش می‌یابد
• زمان تصمیم‌گیری به حداقل می‌رسد
• خطای انسانی در شبكه پردازش اطلاعات سازمانی كاهش می‌یابد
• گرایش به سمت فرصهای تصمیم‌ گیری عقلایی به‌وجود می‌آید

ه- تقویت روحیه پژوهشی :

• توانمندی به‌كارگیری اطلاعات در افراد تقویت می شود
• توانایی انتخاب اطلاعات بالا می رود
• قدرت شناخت افراد افزایش می یابد
• افراد نسبت به اطلاعات حساس می گردند
• پژوهش گروهی شكل می‌گیرد.

و – تقویت خودنظارتی :

۱ – سرعت دسترسی به اطلاعات را بالا می برد:
2 – بازخورد سریع اطلاعاتی فراهم می‌سازد؛
3 – اصلاحات و تغییر دانش به‌راحتی انجام می‌شود؛
4 – میزان انحراف از استانداردها مشخص می‌گردد؛
5 – فرد به كشف نقاط ضعف‌كاری و حرفه‌ای خود می‌پردازد؛
6 – فرد بر دانش خود خوب مدیریت می كند.

۶- تجربه نشان می دهد که رابطه میان فناوري اطلاعات و کیفیت زندگی رابطه اي خطی است یعنی همیشه آن هاهمسو و هم جهت حرکت می کنند .پس می توان انتظار داشت که تامین فناوري به کیفیت زندگی کمک می کند.

انسان ، موجودي است چند وجهی واستفاده از فناوریهاي جدید نمی تواند بسیاري از رفتارهاي او را تبیین کند .تمام فناوري هاي مدرن با همه خوبی هایی که دارند و علیرغم تسهیل بسیاري از فعالیتهاي انسانی ممکن است بر روابط افراد با یکدیگر تاثیر منفی هم بگذارند. البته نباید همه تقصیر ها را به گردن فناوري انداخت . تغییر فرهنگ وریخته شدن قبح استفاده نادرست از فناوري از دیگر عوامل این مساله است . آن چه مسلم است ، دولت ها می بایستی پاسخگوي نیاز هاي توسعه اي مردم باشند و تنگناها و موانع موجود را بر طرف کنند و ظرفیت هاي لازم را پدید آورند ، با ورود به عصر دیجیتال و دیجیتالی کردن خدمات و فرآیند ها مجبور خواهند شد بحث کیفیت زندگی را به طور جدي و در بهترین وضعیت به عنوان راهنماي این حرکت توسعه اي دنبال کنند و تامین دسترسی آسان و ارزان به آخرین دستاورد هاي فناوري و فراهم آوردن امکانات لازم براي یادگیري مستمر دانش و مهارت هاي مورد نیاز براي استفاده درست از آن را جهت افزایش کیفیت زندگی خانواده ها مهیا کنند.

اثرات منفی فناوری اطلاعات و ارتباطات:

در مقابل فناوری اطلاعات و ارتباطات اثرات منفی در حوزه اخلاق داشته است که مهمترین آنها به صورت موردی بیان می گردد:

• پژوهش ۵/۱ميليون دلاري پژوهشگران دانشگاه كارنگي ملون نتيجه اي بسيارغافلگير كننده داشته است: “هنگامي كه به افراد امكان دسترسي به شبكه جهاني اطلاعات داده مي شود، آنها در مي يابند دچار احساس انزوا و افسردگي شده اند.(۱۹)
• يكي از مشكلات فناوري اطلاعات در اين خصوص، آن است كه مردمان براي اين كه حريم خصوصي شان را محفوظ بدارند، ناچارند از بسياري از كارهايي كه قبلا انجام مي دادند از خوف اطلاع ديگران دست بردارند. به نظر ناظران حقوق بشر اين مساله موجب محدوديت در آزادي هاي مدني و خودمختاري و استقلال رأي افراد مي شود و خود امري ناپسند است. مواردي هست كه مي توان اين محدوديت را امري شايسته يا ناشايست تلقي كرد و احكام اين موارد در فرهنگ ما گاهي متفاوت با اين احكام در فرهنگ غرب است. البته نبايد از نظر دور بداريم كه پايگاه هاي داده هاي الكترونيكي منافع بسيار مهمي نيز دارد. كارآمدي بالاتر، توزيع مناسب تر و عادلانه تر امتيازات اجتماعي و مراقبت و نظارت بيشتر و موثرتر در جلوگيري از جرمها از جمله مهمترين اين منافع هستند و دولتها براي نقض حريم خصوصي افراد نوعا به اين منافع تاكيد مي كنند. اما در عين حال در نهايت نتوانسته اند افكار عمومي را نسبت به اين نقض حرمت راضي كنند و همين مساله موجب شد در سال ۱۹۷۴ قانوني در ايالات متحده به تصويب رسيد كه طي آن نهادهاي دولتي از تشكيل پايگاه داده هاي متمركز و جامع نسبت به اشخاص كه حريم خصوصي ايشان را هدف قرار داده و در عين حال كاركردهاي آنها به صراحت و روشني مشخص نيست و توجيه كافي ندارد ممنوع شدند.(۲۰)
• فساد اداری، پدیده ای جهان شمول است که نظام اداری هر کشور کم و بیش به آن دچار است. مدیریت دولتی برای مدیریت فساد به ابزارهای مختلفی متوسل شده و اندیشمندان مدیریت دولتی دیدگاههای مختلفی برای مدیریت فساد ارائه کرده اند.یکی از این دیدگاهها ،دیدگاه زندان تمام دید(panoptic vision) است که بر اساس آن ،فناوری اطلاعات ،کلید اصلی و توانساز کنترل فساد توسط مدیریت دولتی است.به عبارت دیگر ،فناوری اطلاعات به ابزار موثری برای کنترل مدیریت تبدیل می شود که همه جوانب سازمان را تحت کنترل قرار می دهد و مدیریت دولتی را به مثابه زندانبانی تصور می کند که تمام در و دیوار و پنجره های زندان را در هر لحظه از زمان در پیش دیدگان خود می بیند. در اینجا بر این نکته تاکید می شود که مدیریت فساد اداری در بخش دولتی تا حد بسیار زیادی مبتنی بر تصمیمهای مدیریت و عوامل کلانتر سازمانی و محیطی است و فناوری اطلاعات نمی تواند فی نفسه فساد را کاهش دهد،بلکه در برخی موارد خود به عامل اصلی فساد اداری تبدیل می شود.(۲۱)
• رایانه سازی غالبا با نوعی فساد متکی بر مهارتهای مبتنی بر فناوری اطلاعات همراه است و برای آن دسته از کارکنان دارای مهارتهای فناوری اطلاعات فرصتهایی ایجاد می کند و به تناسب ،فرصتهایی را از دست دیگران می گیرد. .(۲۲)
• نقض حریم خصوصی و جمع آوری اطلاعات شخصی توسط سازمان­های بازرگانی و دولتی و فروش این گونه اطلاعات در بازارهای دنیا مورد دیگری از این مسأله حقوقی و اخلاقی است. مطالعه اخیر در آمریکا در مورد ۱۱۳ سازمان جمع­آوری اطلاعات فردی نشان داد که نه تنها آنان قوانین و اصول مصونیت این گونه اطلاعات را رعایت نمی­کنند، بلکه ۴۷ درصد این بنگاه­ها اطلاعات شخصی و خصوصی را در اختیار سازمان­های دیگر قرار می­دهند. امروز در جوامع مختلف، اینترنت نه تنها در زمینه آزادی بیان، نقض حریم خصوصی افراد و حاکمیت ملی کشورها چالشی بنیادین را نمایان ساخته، بلکه نسبت به استفاده جمعی از اطلاعات شخصی برای مقاصد تجاری، واکنشی منفی همراه با پرسش­های حقوقی و اخلاقی را مطرح می سازد.(۲۳)
• اخلاق حاکم بر فنآوری اطلاعاتی امروز اخلاق بورژوازی است. اصطلاح بورژوازی را در اینجا نه تنها به عنوان طبقه خاصی از نظام سرمایه داری به کار می بریم، بلکه استفاده ما از این واژه به فکر و زندگی و جهان بینی گروه برتری از جامعه امروزی در غرب اطلاق می­شود که موفق شده است برخی از خصایص آریستوکراسی و اشرافیت را حفظ کرده و برای طبقه کارگر و کارمند نیز الگویی به شمار رود.مرکزیت امروز اخلاق بورژوازی تنها یک فضیلت بزرگ و معین نیست، بلکه مجموعه ای از فضایل و خاصیت های طبقه مصرف گرا و تولید کننده است که افق کنونی فلسفه لیبرالیسم و سوداگرایی غرب را در نهایت درجه آن از معتدل گرفته تا محافظه کار تشکیل می­دهد. شعار بورژوازی این است که سرمایه­داری جنبه مالی، بازرگانی، بلکه وجدانی و اخلاقی مناسب برای همه ما است.(۲۴)

معیارهای اخلاقی در حوزه فناوری اطلاعات:

شايد بتوان گفت معيارها و مصداق‌های اخلاق در فضای مجازی با معيارهای فضای واقعی تفاوتی ندارد و انديشه و گرايش و رفتارهای نوشتاری كه هر فرد در فضای واقعی رعايت می‌كند می‌تواند معياری برای اخلاق مجازی نيز محسوب شود. معيارهای اخلاق در فضای مجازی را می توان همان حدودی دانست كه خداوند در نوع برخورد با حقوق خود و ديگر انسان‌ها وضع كرده‌ و هر عملی كه باعث شود حقوق خود انسان و نيز حقوق خداوند و ديگر كاربران در آن فضا حفظ ‌شود را می‌توان معيار اخلاق برشمرد.ولی برخی از حوزه های اخلاقی در این عرصه پررنگ تر است که لازم است معیارهایی بر طبق آنها در فضای فناوری اطلاعات مشخص گردد. در اینجا سعی می شود که معیارهایی پیشنهاد گردند که عبارتند از :

• حفظ كرامت و شخصيت خود فرد
• پرهيز از وقت‌گذرانی و صرف وقت و هزينه
• اولويت سوم از ابعاد اخلاقی جامعه اطلاعاتی به آزادی بيان اختصاص‌ دارد كه بر اصل به رسميت شناختن تك‌تك كشورها(دولت‌ها و ملت‌ها) به عنوان لازمه‌ ايجاد جامعه‌ دانش‌محور و فراگير تأكيد می‌كند و كشورها را به ارتقاء و گسترش آزادی بيان و آزادی اطلاعات تشويق می‌كند.
• حفظ حقوق مادی و معنوی ساير كاربران از توليدكننده گرفته تا مصرف‌كننده
• عدم اهانت و تجاوز به حريم خصوصی افراد، همچنين بازی نكردن با شخصيت و احساس و عاطفه و تعقل ديگران، چه آن كه كاربران زيادی در عين علم به مجازی بودن رفتار و گفتار در فضای مجازی گاهی گرفتاری‌های عاطفی و احساسی و جنسی شديدی را از اين فضا متوجه خود می‌كنند، از ديگر معيارهای رعايت اخلاق در فضای مجازی است.
• اخلاق در فضای مجازی يعنی اگر كاربری در رابطه با فعاليت خود به نمونه‌های كج‌روی و يا اخلاق ناشايست برخورد داشت با برخورد شايسته سعی در بهبود و يا دفاع از حريم و حقوق خود، تصميمی اتخاذ كند.

نتیجه گیری:

به فناوری اطلاعات نباید فقط به عنوان یک ابزار نگریست چرا که فرهنگ خاص خود را در تعاملات و مناسبات و عادات زندگی روزمره ایجاد کرده است. فناوری اطلاعات باعث ایجاد مسائل جدیدی حتی در حوزه اخلاقیات شده است که این مسائل باید به شکل دقیق تری بررسی گردند. لذا فناوری اطلاعات و ارتباطات خنثی نیست. در مورد اخلاق در حوزه فناوری اطلاعات هم باید سه بخش را درنظر گرفت :۱- بخش عرضه کنندگان فناوری ۲- بخش مصرف کنندگان فناوری۳- مسائل عمومی در حوزه اخلاق و فناوری اطلاعات. منظور از اخلاق در حوزه فناوری اطلاعات رعایت مسائل عمومی اخلاقی است با این تفاوت که در این حوزه برخی از مسائل اخلاقی مثل حفظ حریم خصوصی پر رنگ تر می شود.

نباید با دید منفی به فناوری اطلاعات و ارتباطات نگاه کرد چرا که تاثیرات مثبتی در سرعت بخشیدن و آسان کردن کارهای بشر انجام داده است . اما نکته مهم این است که باید کاری کرد که تاثیرات منفی این حوزه به شدت کاهش یابد.

منابع:

۱-مارین کویگلی ، ترجمه حسینعلی رحمتی ،دانشنامه اخلاق و امنیت اطلاعات

۲- سوری جواد،نقش فناوری های نوین ارتباطی در عملیات روانی :فصلنامه  عملیات روانی .۱۳۸۷شماره ۱۲

۳- امانوئل كاستلز. اقتصاد، جامعه و فرهنگ عصر اطلاعات. ترجمه حسن چاووشيان،

. احمد عليقليان و افشين خاكباز، نشرطرح نو، ، ۱۳۸۰

۴- فصلنامه اخلاق در علوم و فناوري، سال سوم، شماره هاي ۳و ۴- ۱۳۸۷چارچوبي براي آموزش دروس دانشگاهي اخلاق در فناوري اطلاعات سيد ابراهيم ابطحي

۵- آرنولد وتشتاين. الهيات در عصر فرهنگ تكنولوژيك: مروري برآراي پل تيليش. ترجمه مراد فرهادپور، فصلنامه ارغنون شماره اول، سال اول، بهار ۱۳۷۳

۶- فصلنامه اخلاق در علوم و فناوري، سال سوم، شماره هاي ۳و ۴- ۱۳۸۷چارچوبي براي آموزش دروس دانشگاهي اخلاق در فناوري اطلاعات سيد ابراهيم ابطحي

۷- فن آوری اطلاعات در دو نظام مادی و متعالی نوشته پروفسور مولانا سایتwww.Hawzah.com

۸- فن آوری اطلاعات در دو نظام مادی و متعالی نوشته پروفسور مولانا سایتwww.Hawzah.com

۹- نقشینه وحید.سلامت دیجیتالی :روزنامه ایران .اردیبهشت ۱۳۸۶،شماره ۳۶۳۶

۱۰- فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری ،سال چهارم،شماره های ۱و ۲، ۱۳۸۸،اخلاق در فناوری اطلاعات و آسیب شناسی اخلاق ارتباطات دکتر بهزاد پور نقدی

۱۱- فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری ،سال چهارم،شماره های ۱و ۲، ۱۳۸۸،اخلاق در فناوری اطلاعات و آسیب شناسی اخلاق ارتباطات دکتر بهزاد پور نقدی

۱۲- كتابشناسي وي‍ژه شماره ۱۷۱ گزارش كامپيوتراخلاق و آداب فناوري اطلاعات سيدابراهيم ابطحي

۱۳- فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری ،سال چهارم،شماره های ۱و ۲، ۱۳۸۸،اخلاق در فناوری اطلاعات و آسیب شناسی اخلاق ارتباطات دکتر بهزاد پور نقدی

۱۴- فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری ،سال چهارم،شماره های ۱و ۲، ۱۳۸۸،اخلاق در فناوری اطلاعات و آسیب شناسی اخلاق ارتباطات دکتر بهزاد پور نقدی

۱۵- فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری ،سال چهارم،شماره های ۱و ۲، ۱۳۸۸،اخلاق در فناوری اطلاعات و آسیب شناسی اخلاق ارتباطات دکتر بهزاد پور نقدی

۱۶- فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری ،سال چهارم،شماره های ۱و ۲، ۱۳۸۸،اخلاق در فناوری اطلاعات و آسیب شناسی اخلاق ارتباطات دکتر بهزاد پور نقدی

۱۷-تاثیرفناوری اطلاعات بر رفتار سازمانی :بررسی چالش های هویتی در تیم های مجازی و تاثیر آن بر رفتار اعضای تیم گروه مدیریت دولتی دانشگاه تهران،مدیریت فناوری اطلاعات ،بهار و تابستان ۱۳۸۸

۱۸- فصلنامه مدرس علوم انسانی دوره ۹ شماره ۲ تابستان ۱۳۸۴ ،فساد اداری ، حسن دانایی فرد

۱۹- هيوبرت دريفوس. نگاهي فلسفي به اينترنت. ترجمه علي ملائكه. نشر گام نو،۱۳۸۳

۲۰- رابطه فناوري اطلاعات و اخلاق روزنامه جام جم،یک شنبه ۱۲ مهر ۱۳۸۸

۲۱- فصلنامه مدرس علوم انسانی دوره ۹ شماره ۲ تابستان ۱۳۸۴ ،فساد اداری ، حسن دانایی فرد

۲۲- فصلنامه مدرس علوم انسانی دوره ۹ شماره ۲ تابستان ۱۳۸۴ ،فساد اداری ، حسن دانایی فرد

۲۳- فن آوری اطلاعات در دو نظام مادی و متعالی نوشته پروفسور مولانا سایتwww.Hawzah.com

۲۴- فن آوری اطلاعات در دو نظام مادی و متعالی نوشته پروفسور مولانا سایتwww.Hawzah.com