ارائه الگوی جدید مدیریت شهری با تکیه بر نقش مساجد
نویسنده:سعید حجازی فر،استادیار دانشکده اقتصاد ومدیریت دانشگاه ارومیه
چکیده:
در اسلام به مسجد اهمیت زیادی داده شده است . در اسلام مسجد نه تنها محل عبادت است بلکه جایگاهی برای مدیریت جامعه می باشد .بسیاری از فعالیتهای حکومتی در صدر اسلام و همچنین در اوایل انقلاب اسلامی در مسجد انجام می شده است . متاسفانه امروزه نقش مسجد یک نقش محوری در اداره امور محله و جامعه نیست .در این مقاله ابتدا به جایگاه و اهمیت مسجد پرداخته شده است و وسعت کارکردهای آن مورد توجه قرار گرفته است سپس سعی شده است راهکاری برای افزایش نقش مسجد در اداره امور محله و جامعه بیان گردد.راهکاری که بیان شده است سپردن شورایاری های محله به مساجد است که می تواند برکات زیادی داشته باشد. در این راهکار شورایاریها به دست هیات امنای مسجد اداره خواهد شد که زیر نظارت امام جماعت مسجد کار خواهند کرد تا هم به روند کارها نظارت نماید و هم اگر مشکلی پیش آمد با دخالت او مشکل حل شود.
کلمات کلیدی: مسجد، شورایاری، مدیریت شهری،کارکردهای مسجد،مسجد محوری
مقدمه:
با مرور در تاریخ اسلام مشاهده می شود که به مسجد برخلاف نگاه مسحیت به کلیسا فقط به عنوان یک عبادتگاه نگاه نشده است. در اسلام مسجد همواره به عنوان یک پایگاه اجتماعی تلقی می شده که دارای کارکردهای زیادی بوده است .با وجود چنین تجربه ای در خصوص مساجد ولی امروزه متاسفانه این کارکردها دیگر در مساجد دیده نمی شود. در بسیاری مواقع از مساجد به عنوان یک نمازخانه استفاده می شود و از سایر منافع و کارکردهای مسجد استفاده نمی شود. این امر باعث شده است که مساجد در کشور از رونق خاصی برخوردار نباشند که این خود آثار سوء فرهنگی و کاهش دین مداری در جامعه را به دنبال خواهد داشت. تا زمانی که این دیدگاه تک کارکردی به مسجد تغییر نکند وضع به همین منوال خواهد ماند و لذا باید این مسیر را تغییر داد. این مقاله در پی آن است که به این موضوع و راهکاری برای حل آن بپردازد.
جایگاه و اهمیت مسجد در اسلام:
نبی اکرم(ص) با تاسیس اولین مسجد در مدینه، در واقع جامعه اسلامی را در مدینه بنیان گذاری کرد. مسجد پیامبر نه تنها مرکز عبادی- سیاسی مدینه در آن زمان به شمار می آمد، بلکه محور تمام فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی مردم نیز قرار گرفته بود. مسجد مدینه در صدر اسلام تنها برای ادای فریضه نماز نبود، بلکه مرکز جنب و جوش و فعالیتهای دینی و اجتماعی مسلمانان همان مسجد بود. هر وقت لازم می شد اجتماعاتی صورت گیرد، مردم را به حضور در مسجد دعوت می کردند و مردم از هر خبر مهمی در آنجا با خبر می شدند و هر تصمیم جدیدی گرفته می شد در آنجا به مردم اطلاع داده می شد. به صورتی که صحن مسجد به عنوان فضای جمعی، شبستان به عنوان تالار شهر و گوشه های مسجد به عنوان مدرسه، درمانگاه، شوراهای حل و فصل اختلافات و… استفاده می شد. جلسات بحثهای نظری در زیر همین سقف شکل می گرفت و مسافران برای شنیدن ایده های پیامبر به این مسجد می آمدند. این در حالی بود که هر روز پنج بار در مسجد نماز جماعت برگزار می شد، در ساعاتی از روز مسجد محل تزکیه و تهجد مسلمانان بود و مکان امن خلوتی برای یک مسافر خسته که به مدینه می آمد. این تنوع عملکردی دیدگاه پیامبر را درباره مسجد و نقش آن در جامعه به صورتی نشان می دهد که برای جامعه اسلامی امروز نا آشنا و متفاوت می نماید. .(مهدوی نژاد و مشایخی،۱۳۸۹،ص۶۶)
ارتباط بین مسجد و سیاست، به روشهای متعدد انجام می گرفت. یکی از آنها، این بود که پس از هر فتحی، مسلمانان سعی می کردند مسجدی در وسط شهر و نزدیک محل اسکان حاکم شهر-که دار الاماره گفته می شد- بنا کنند. در بعضی شهرها، مسجد بقدری نزدیک به دار الاماره ساخته می شد، که دو ساختمان به یکدیگر ارتباط داشتند. این ارتباط نزدیک، نشاندهنده این واقعیت بود که حاکم شهر، مسئول مذهبی و سیاسی آن جامعه است. ساخت و جوهر اسلام، در این است که مذهب و سیاست از هم جدا نباشند. همانطور که یک نفر می تواند در دو زمینه فعالیت داشته باشد؛ هم حاکم باشد و هم رهبر مذهبی، یک ساختمان و مسجد هم می تواند مرکز جلب مردم در امور سیاسی و مذهبی به شمار آید.(ضرابی،۱۳۸۱،ص۵۳)
مسجد در صدر اسلام به عنوان اولین و بااهمیت ترین نهاد اجتماعی دارای وظایف و کارکردهای چندی بود، به گونه ای که افزون بر مهمترین کارکرد آن عبادت؛ فعالیتهای آموزشی، نظامی و سیاسی نیز در آن جریان داشت. مساجد بزرگ بعدی به ویژه در سده های میانه، فعالیتهای گسترده تری از فعالیتهای غیر عبادی یافتند. مسجد نه تنها به عنوان جایگاه اصلی اجتماع مومنان برای برگزاری مراسم مورد استفاده بود، بلکه کانون معارف و احکام اسلامی، مرکز جهاد تبلیغاتی و ارشادی، قرار گاه سیاسی و اداره دولت نیز به شمار می رفت.(مهدوی نژاد و مشایخی،۱۳۸۹،ص۶۷)
بی تردید هسته اولیه حکومت نبوی در مسجد پی ریزی شد. پیامبر خدا به هنگام مهاجرت از مکه به مدینه، مسجد قبا را بنا نهاد، بسیاری از تصمیم گیری های مهم سیاسی و اجتماعی در زمان پیامبر(ص) در مسجد صورت می گرفت. اساسا مردم برای انجام هر امری، در مسجد گرد هم جمع می شدند و مرکز دیگری را نمی شناختند. پیامبر خدا(ص) با سوق دادن امور به سمت مساجد، ظرفیت بالای این مرکز دینی را به مردم نشان می داد و بر تک بعدی بودن دین اسلام عملا خط بطلان می کشید. این امر از چشم نویسندگان غیر اسلامی نیز دور نمانده است. سر توماس آرنولد می نویسد: مسجد تنها یک عبادتگاه نبود بلکه مرکزی برای حیات سیاسی- اجتماعی بوده است. پیامبر سفیران را در مسجد به حضور می پذیرفت، شئون دولت را از مسجد اداره می کرد و برای مردم در امور سیاسی و دینی، از فراز منبر پیام می فرستاد.(جوان آراسته،۱۳۸۶ ،صص۱۴۶-۱۴۵)
در ایران نیز مساجد از دیرباز نقش مهمی در زمینه های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و کالبدی ایفا نموده اند. آنها از یک سو محل برگزاری مراسم عبادی بوده اند و از سوی دیگر، مکانی که زندگی اجتماعی ساکنان محلات را ساماندهی می کرده و به حل و فصل امور مردم می پرداخته اند… مساجد همواره محل برقراری ارتباطات اجتماعی در سطح محلات و شهرها بودند. بسیاری از کنشهای اجتماعی و اقتصادی مردم نظیر آموزش و حل و فصل دعاوی، رفع مشکلات اجتماعی و حل مسائل اقتصادی در درون مساجد صورت می گرفت. حتی مساجد در زمینه امور سیاسی همواره به عنوان اهرمهای کنترل و نظارت بر حاکمین سیاسی جامعه عمل می کردند. به این ترتیب می توان گفت مسجد در جامعه ایرانی در ابعاد مختلف اجتماعی و سیاسی و کالبدی تاثیر گذار بوده است. (تقوایی ومعروفی،۱۳۸۹،ص۲۲۱)
اهمیت و جایگاه مسجد در نگاه امام خمینی(ره):
وقتی به اندیشه ها و نظرات امام رجوع می شود این مطلب مشخص می گردد که مسجد از اهمیت فوق العاده ای از نظر ایشان داشته و ایشان در سخنرانی های خود از خلوتی مساجد ابراز نگرانی کرده اند و همواره مسئولین را به تشویق مردم به ویژه جوانان را برای شرکت در مساجد توصیه می کنند . در نظر امام مسجد فقط محل عبادت نیست بلکه محل اجتماعات و محل تصمیم گیریهای مهم است .امام بارها در سخنرانی های خود بیان می کنند که مسجد در صدر اسلام ازجایگاه ویژه ای برخوردار بوده است و محل بسیاری از حرکتها و تصمیم گیریهای اجتماعی و سیاسی بوده است که این وجه از آن را باید در مساجد پیگیری کردو به صراحت بیان می کنند که از مسجد باید امور اداره بشود. در ادامه به بعضی از فرمایشات امام در دو بخش اشاره می گردد:
نگرانی امام از خلوتی مساجد:
آنجا رؤساى بزرگ جمهور يكشنبه مىروند- آنطور كه گفته مىشود- سراغ مراسم مذهبىشان؛ اينجا شما يك نفر از اينها را توى مسجد مىبينيد؟ مىشود پيدايشان كرد؟ از اين رؤساى ما يكوقت تو مسجد پيدا مىشود؟ بله، گاهى وقتها پدرش مىميرد، برادرش مىميرد، چه مىشود، يك عبورى هم از اينجا مىكند، با تبختر و كذا! اما مسجد نيست اينكه. در نمازْ اينها حاضر مىشوند؟ آنها رؤساى جمهورشان در نماز هم حاضر مىشوند، سلاطينشان هم حاضر مىشوند، آنها مراسم مذهبىشان- آن مذهبى كه هيچى ندارد. (صحيفه امام ج۱ ص ۳۸۳ )
در عهد رسول اللَّه هم، و بعد از آن هم تا مدتها، مسجد مركز اجتماع سياسى بود؛ مركز تجييش جيوش بود. «محراب» يعنى مكان حرب؛ مكان جنگ: هم جنگ با شيطان، و هم جنگ با طاغوت. از محرابها بايد جنگ پيدا بشود؛ چنانكه پيشتر از محرابها پيدا مىشد از مسجدها پيدا مىشد. اى ملت! مسجدهاى خودتان را حفظ كنيد. اى روشنفكران مسجدها را حفظ كنيد، روشنفكر غربى نباشيد. روشنفكر وارداتى نباشيد! اى حقوقدانها! مسجدها را حفظ كنيد. برويد به مسجد؛ نمىرويد! اين مسجدها را حفظ كنيد تا اين نهضت به ثمر برسد؛ تا مملكت شما نجات پيدا كند. خداوند ان شاء اللَّه اين مسجدها را براى ما حفظ كند. (صحيفه امام ج۸ ص ۶۰ )
کارکردهای متنوع مسجد از دیدگاه امام خمینی(ره):
تنوع کارکردهای مسجد امری که مورد توجه جدی امام خمینی (ره) بوده است و تقریبا هر جا صحبت از مسجد می شده است ایشان به این امر تاکید می کردند. در ادامه به بخشی از بیانات ایشان که به این امر تاکید کرده اند اشاره می شود:
- مسجد مركز تبليغ است. در صدر اسلام از همين مسجدها جيْشها، ارتشها، راه مى افتاده، مركز تبليغ احكام سياسى اسلام بوده مسجد. هر وقت يك گرفتارى پيدا مىشد، صدا مىكردند كه «الصَّلوةُ بالجَماعَة»، اجتماع مىكردند؛ آن گرفتارى را طرح مى كردند، اين صحبتها را مىكردند. مسجد، مركز اجتماع سياسى است. و از اين يك قدرى وسعتش زيادتر، مىشود(صحيفه امام ج۱۰ ص ۱۷ )
- حكومت اسلام مثل حكومتهاى ديگر از قبيل سلاطين، از قبيل رؤساى جمهورى نيست. حاكم اسلام حاكمى است كه در بين مردم، در همان مسجد كوچك مدينه مىآمد جلوس مىكرد و آنهايى كه مقدرات مملكت دستشان بود، مثل ساير طبقات مردم در مسجد اجتماع مىكردند؛ و طورى بود اجتماعشان كه كسى كه از خارج مىآمد نمىفهميد كه كى رئيس مملكت است و كىصاحب منصب است و كى از فقراست. (صحيفه امام ج۴ ص ۴۱۸ )
- ادغام سياست و عبادت در اسلام:
مسجدها در صدر اسلام به اين صورتى كه بعدش به توسط اشخاصى منحرف به اين صورتهاى مبتذل درآمد، در صدر اسلام اينطور نبوده. مسجدها محلى بوده است كه از همان مسجد ارتش راه مىافتاد براى جنگ با كفار و با قلدرها؛ از همان توى مسجد. آنجا خطبه خوانده مىشد، دعوت مىشدند مردم به اينكه فلان- مثلًا- آدم متعدى در فلان جا قيام كرده بر ضد مسلمين يا مال مردم را چپاول مىكند، قلدرى مىكند، انحرافات دارد، و از همان مسجد راه مىافتادند و مىرفتند طرف دشمن. از همان جا قراردادها حاصل مىشد.( صحيفه امام ج۴ ص ۴۴۷ )
- مسجد، مركز جنبش و خيزش:
مسجد در اسلام و در صدر اسلام هميشه مركز جنبش و حركتهاى اسلامى بوده؛ از مسجد تبليغات اسلامى شروع مىشده است و از مسجد حركت قواى اسلامى براى سركوبى كفار و وارد كردن آنها در [زير] بيرق اسلام بوده است. هميشه در صدر اسلام مسجد مركز حركات و مركز جنبشها بوده است. شما كه از اهالى مسجد و از علماى مساجد هستيد، بايد پيروى از پيغمبر اسلام و اصحاب آن سرور كنيد و مساجد را براى تبليغ اسلام و حركت اسلاميه و براى قطع ايادى شرك و كفر و تأييد مستضعفين در مقابل مستكبرين قرار بدهيد (صحيفه امام ج۷ ص ۶۵)
- اين مسجدها را سنگر قرار بدهيد براى اسلام. در صدر اسلام، از اين مسجدها همه چيز بيرون مىرفت؛ مسجد محل قضاوت بود، مسجد محل چه بود، مسجد محل بسيج بود. بسيج سپاه بود، اين مسجدها را بايد شما محكم نگه داريد. نگويند به شما كه ديگر مسجد مىخواهيم چه كنيم؛ ما انقلاب كرديم؛ ما انقلاب كرديم مسجد درست كنيم.( صحيفه امام ج۱۵ ص۱۴ )
- پیامبر وضعش اينطور بود كه مجلسش مسجد بود. در مسجد بود و همه كارهاى بزرگ دنيا را هم مساجد انجام مىدادند (صحيفه امام ج۱۷ ص ۲۳۳)
- تفاوت كليسا و مسجد:مسيحيون خيال نكنند كه اسلام هم، مسجد هم، مثل كليساست. مسجد وقتى نماز در آن بر پا مىشده است تكليف معين مىكردهاند؛ جنگها از آنجا شالودهاش ريخته مىشده است؛ تدبير ممالك از آنجا، از مسجد شالودهاش ريخته مىشده است. مسجد مثل كليسا نيست. كليسا يك رابطه فردى مابين افراد و خداى تبارك و تعالى- عَلىزَعْمِهم – هست لكن مسجد مسلمين در زمان رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله وسلم- و در زمان خلفايى كه بودند- هرجور بودند- مسجد مركز سياست اسلام بوده است. در روز جمعه با خطبه جمعه مطالب سياسى است- مطالب مربوط به جنگها، مربوط به سياست مدن، اينها همه درمسجد درست مىشده است؛ شالودهاش در مسجد ريخته مىشده است در زمان رسول خداو در زمان ديگران و در زمان حضرت امير- سلام اللَّه عليه (صحيفه امام ج۲ ص ۳۲ )
آشنایی با شورا و شورا یاری ها:
در حوزه مدیریت شهری الگوهای اداره گوناگونی وجود دارد که در ایران شکل شورا مدیر اجرا می گردد.این شکل از حکومت شهری در حال گسترش و بسط است . شکل شورا مدیر برگرفته از روش سازماندهی شرکت های تجاری در ربع اول قرن بیستم است. زمانی که این ایده در حکومت شهر پیاده شد، شکل شورا مدیر شهر ( با شورایی منتخب و مدیری منتصب ) شکل گرفت . در این شکل، شورا ، قوانین و مصوبات شهری را تصویب می کند، بودجه را تأیید می کند ، نرخ مالیات را تعیین می کند و مدیری برای شهر استخدام می کند.شهردار در این جا نیز دارای نقشی اساساً تشریفاتی است . مدیر شهر رییس امور اجرایی شهرداری نیز است . این شکل از حکومت شهری اغلب در شهرهای بالای ۱۰۰۰۰ نفر و بیشتر در ساوث ایست و نواحی ساحلی اقیانوس آرام رایج است . بسته به منشور شهر ، شهردار می تواند قوی یا ضعیف باشد . از جمله شهرهایی که با این مدل اداره می شوند می توان به سان دیه گو، فونیکس اشاره کرد. ویژگی های عمده این مدل به شرح زیر است :
– شورای شهر بر اداره کلی شهر نظارت می کند و سیاست گذاری و تنظیم بودجه را بر عهده دارد.
– شورا برای انجام عملیات و اداره فعالیت های روزانه شهر، فردی را به عنوان مدیر استخدام می کند.
– شهرداراغلب از میان اعضای شورا و به شکل دوره ای انتخاب می شود.(آخوندی وهمکاران،۱۳۸۷،ص۱۴۱)
در سالهای اخیر برای کمک به شوراها و انجام بهتر وظایف و مسئولیتهای محوله آن، نهادهای محلی با نام شورایاری ها تشکیل شده است که عمده وظایف آن انتقال مسائل و نیازهای محله به شوراها و کمک و همکاری در جهت حل مشکلات محله می باشد. البته اگر این شورایاری ها اگر در قالب یک ساختار منسجم و هدفمند شکل نگیرند ممکن است این منافع را نداشته باشند و سرباری برای شهرداری تلقی شوند.
شناسایی مشکل:
در اینجا دو مشکل اساسی وجود دارد که ظاهرا به هم ارتباطی ندارند ولی راه حلی که ارائه خواهد شد ارتباط آنها را به صورت واضح و شفاف مشخص خواهد کرد. این دو مشکل به صورت زیر بیان می گردد:
الف- خلوتی و عدم رونق مساجد:
بی شک نقش قابل توجه مسجد در تغییر و تحولات جامعه اسلامی واضح است. مسجد یکی از مهمترین نهادهای اجتماعی تدبیر شده در اسلام همواره در کلام و سیره پیشوایان دینی و در مستندات و تجربیات تاریخی جایگاه راهبردی خود ظاهر کرده است. متاسفانه از سالهای پس از انقلاب رخوت شدیدی بر مساجد کشور حاکم شد. دیگر مسجد یک نهاد اثر گذار به وسعت جامعه اسلامی نبود. برخی در این حیطه احساس وظیفه کردند و شروع به تلاش نمودند. ولیکن در این میان نبود پشتوانه ای نظری که در عین حفظ اصالت علمی به ارزشهای اسلامی مسجد توجه کافی داشته باشد، کاملا احساس می شود. ضرورت توجه به ارزشهای اسلامی در مورد مسجد بسیار حیاتی تر می گردد؛ چون همان گونه که اشاره شد، مسجد نهادی نیست که به ابتکار مسلمین بنا شده باشد بلکه به عنوان اولین و یکی از موثرین زیر بناهای تحرک و پویایی جامعه اسلامی، توسط پیامبر اکرم(ص) از جانب الهی بنیان نهاده شده است.لذا اگر خواسته شود حرکت جامعه به سوی مدینه ای فاضله و نبوی سوق داده شود، لزوما باید به تناسب، مسجد به جایگاه اصلی که شارع چارچوب آن را بیان کرده است، بازگردد.(همایون، عبداللهی، ۱۳۸۶،ص۱۰۱)
علیرغم پیشینه قوی مساجد در عملکردهای مختلف و تاثیر گذاری آنها بر ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و کالبدی جامعه، در حال حاضر از میزان تاثیرات اجتماعی، اقتصادی و کالبدی مساجد کاسته شده است. به نظر می رسد از جمله علل این کاهش کم شدن دامنه فعالیتهای مساجد در عرصه های مختلف اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و حتی مذهبی می باشد. همزمان با پیدایش سازمانها، موسسات و نهادهای گوناگون اجتماعی به مرور از میزان فعالیتهای مساجد کاسته شده است به گونه ای که می توان گفت حتی در عرصه مذهبی نیز با توجه به فعالیتهای فزاینده رسانه های ارتباط جمعی(صدا وسیما) و ارائه برنامه های مذهبی متعدد به تدریج عملکرد مساجد در این بعد نیز تحت الشعاع قرار گرفته است.(تقوایی ومعروفی،۱۳۸۹،ص۲۲۱)
ب- عدم شکل گیری شوراهای محله ای و منطقه ای زیر مجموعه شوراهای شهر
در شهرهای ایران ، شهروندان اعضا شورای شهر را از میان کاندیداهای معرفی شده در سطح شهر انتخاب
می کنند . به عنوان مثال شورای شهر تهران متشکل از ۱۵ نفر است که توسط شهروندان تهران فارغ از هرنوع حوزه بندی و منطقه بندی خاص انتخاب می شوند . شوراهای پایین دستی شورای شهر چون شورای محلات و نواحی شهری موجودیت قانونی ندارند . نظام کنونی اداره امور شهر در ایران امکان تعمیق و توسعه مشارکت های مردمی در شهرها و همچنین امکان انتقال خواست ها، نیازها و اولویت های شهر به منتخبان را فراهم نمی کند و امکان دسترسی شهروندان به منتخبان خود در شورای شهر میسر نیست و عموما افراد پر سر و صدا و مشهور به عنوان نمایندگان انتخاب می شوند . به نظر می رسد برای دستیابی به اهداف و فلسفه شکل گیری شوراهای شهر ،تغییر در نظام انتخاب اعضای شورای شهر ضرورتی جدی است . رسمیت دادن و تشکیل شوراهای محله و نواحی و مناطق شهر به عنوان زیر مجموعه و مکمل شورای شهر می تواند کارآیی و اثر بخشی این نهاد مردمی را افزایش دهد.(آخوندی و همکاران،۱۳۸۶،ص۱۵۵)
راه حل پیشنهادی:
تقلیل دادن جایگاه مسجد به نمازخانه برداشتی بسیار ناقص و محدودی از مفهوم مسجد است و باید مورد بازنگری قرار گیرد. کارکردهای فرهنگی – اجتماعی مسجد به عنوان یک مسئله در سال های اخیر با رویکردهای متفاوتی مورد توجه قرار گرفته است. دیدگاههای متعدد به صورت ایده های راهبردی و طرحهای عمرانی و مدیریتی در قالب مساجد کوچک و بزرگ فراوانی تجسم یافته اند. ایجاد واحدهای بسیج فرهنگی، جهاد و شوراهای حل اختلاف در حاشیه مساجد نمونه هایی از این توجه است. به طور یقین می توان کمرنگ شدن کارکردهای فرهنگی مسجد را در تعریف ناقص از مفهوم مسجد و بسترهای اجتماعی در جامعه دانست. همچنین اصلاح این امر نیز فراتر از اصلاحات کالبدی و معماری است.(مهدوی نژاد و مشایخی،۱۳۸۹،ص۶۶)
با توجه به مطالبی که ذکر گردید مشخص گردید که مسجد در اسلام از جایگاه ویژه ای برخوردار است و نقش آن تنها در بعد عبادی محدود نمی شود .مساجد در صدر اسلام و در اوایل انقلاب مرکز تجمع مردم و محل تصمیم گیری بوده است و در بسیاری از اوقات شان سیاسی پیدا کرده که حتی از بعد عبادی آن هم مهمتر به نظر می رسیده است . مساجد در اسلام از ظرفیتهای زیادی برخوردارند و باید از این ظرفیتها استفاده کرد که متاسفانه امروزه این ظرفیتهای مساجد مورد غفلت واقع شده اند. اگر از این ظرفیت مساجد به نحوه درستی استفاده شود ،شاهد برکات فراوانی به دنبال خواهد داشت.با در نظر گرفتن مطالبی که در ابتدای مقاله آمد ،مشخص گردید که برای استفاده از این ظرفیتها باید کارکردهای مساجد را افزایش داد چیزی که حضرت امام خمینی(ره) بارها روی آن تاکید داشته اند. باید از مسجد به عنوان مرکز اداره امور استفاده شود این همان کلامی بود که امام روی آن تاکید داشتند. البته به یک نکته مهم هم در این زمینه باید توجه شود و آن اینکه نباید کاری شود که به بهانه مسجد محوری حرمت مسجد بشکند و باید کاری کرد که حدود و مسائل آن هم رعایت گردد.
با توجه به این مطلب سوال این است که چه باید کرد و چگونه می شود از خالی شدن مساجد جلوگیری کرد . این مقاله در پی آن نیست که تمام راهکارهای حل این مشکل را بررسی نماید. هدف این مقاله این است که اولا راه حلی برای ارتقای جایگاه مسجد در مدیریت محلی و مدیریت شهری بیان کند و همچنین کمکهایی که مسجد می تواند در اداره مدیریت محلی و شهری برای حل مشکلات ایفا نماید، بررسی نماید. ایده این مقاله این است که با دخالت دادن مسجد در اداره امور شهری هم مسجد رونق پیدا کند و هم اداره امور شهری می تواند کارهایش را با کیفیت بهتری انجام دهد. راهکاری که در اینجا بررسی می گردد افزایش کارکردهای مسجد است . مسجد در اسلام ظرفیتهای فراوانی دارد و در صدر اسلام و در اوایل انقلاب اسلامی مرکز مدیریت جامعه بوده است که متاسفانه بعدا کارکردهای آن به شدت کاهش یافت و به وضعیت کنونی رسید که تقریبا بسیاری از مساجد در حکم نماز خانه هستند و فقط در اوقات نماز باز می شود تا نماز خوانده شود و کارکردهای دیگر آن یا اندک است یا نزدیک به صفر می باشد.
پیشنهادی که برای اینکار در اینجا مطرح می شود این است که شورایاری های محله را به مساجد سپرده شود. اخیرا برای تسهیل در اداره امور شهری و شرکت دادن محلات چنین تصمیم گیری شده است که در هر محله شورایاری هایی تشکیل شود که درخواستها و پیشنهادات و شکایات مردم هر محله را به گوش مسئولین و شوراهای شهر برسانند. در اینجا بهتر آن است که به جای آنکه یک تشکیلات حکومتی جدیدی راه اندازی شود ،کار را به مساجد بسپارند تا آنها این کار را انجام دهند و اداره امور محلی به مساجد سپرده شود.
در اینجا مسئولیت شورایاریها به عهده هیات امنای مسجد خواهد بود. در بسیاری از نقاط کشور ما بر پایه یک سنت عرفی، مسجد توسط گروهی از مومنان که آنان را هیات امنای مسجد می نامند اداره می شود. این افراد غالبا در همان محله ای که مسجد در آن قرار گرفته، زندگی می کنند. هیات امنای مسجد ممکن است توسط اهالی محل انتخاب شده باشند یا آنکه خود داوطلبانه اداره امور مسجد را پذیرا شده باشند.(نوبهار،۱۳۷۷،ص۴۶) در اینجا اعضای هیات امناء باید از بین خودشان یک نفر را به عنوان مسئول شورایاریها انتخاب نمایند. در ضمن این شورایاریها هم تحت نظارت امام جماعت مسجد کار می کنند تا اگر مشکلی پیش آمد و یا اگر اختلافی پیش آمد حل نماید. محل این شورایاریها در خود مسجد و یا در کنار مسجد قرار می گیرد . البته این هیات امنا می تواند برای انجام کارهای اجرایی افرادی از خود محله را انتخاب نمایند.
مزایای این طرح:
این طرح مزایای زیادی دارد که به تعدادی از آنها اشاره می گردد:
۱-این طرح باعث می شود که مساجد نقش محوری در محلات بازی کنند و نقشهای سنتی خود را بدست آورد.
۲-وقتی مسجد محور قرار گرفت به تبع از لحاظ گسترش امور معنوی در محله تاثیرات زیادی خواهد داشت چرا که خود اینکه یک مکان مذهبی این کار را انجام دهد این حس معنوی را در محله ایجاد خواهد کرد و ثانیا چون کسانی که در راس امور محله قرار می گیرند اهل مسجد هستند لذا دغدغه آنها دیگر فقط آسفالت کردن نخواهد بود و به امور معنوی و فرهنگی محله هم اهمیت خواهند داد و مطالبات خود هم در همین زمینه خواهد بود.
۳-تجربه سالهای اول انقلاب نشان می دهد که کارایی در محیطهای داوطلبانه مذهبی هم زیاد است لذا در اینجا چون هدف اصل مسئولین خدمت به مردم است کارایی آنها بالا خواهد بود و فقط برای کسب شهرت و یا منافع مادی کار نخواهند کرد.
۴-این کار باعث خواهد شد که افراد زیادی به مسجد کشیده شوند و از خلوتی و تک کارکردی مساجد به مقدار زیادی کاسته خواهد شد.
۵-طبق ماده دو اساسنامه انجمن شوراياري شهر تهران ،انجمن شوراياري، انجمني غيردولتي، غيرمتمركز، غيرسياسي، داوطلبانه و مشاركتي و از جهت اقتصادي خودگردان ميباشد.و این تعریف با ماهیت کارکردهیات امنای مساجد خیلی شبیه است چون آنها هم انجمنی غیر دولتی،غیر متمرکز،غیر سیاسی ،داوطلبانه و مشارکتی و از جهت اقتصادی خود گردان می باشد. این شباهت تایید دیگری بر این طرح است .در واقع با راه انداختن شورایاریهای محلی از طریقی غیر از مساجد هزینه اضافی است زیرا داریم نهادی را تاسیس می کنیم که داریم.
۶-طبق ماده ۴ اساسنامه انجمن شورا یاری شهر تهران انجمن شوراياري, انجمني خودگردان و از اين رو ميبايد از هر حيث توسط خود اهالي اداره شود. لكن تا زمان كسب خودكفايي از مساعدتهاي شوراي شهر تهران برخوردار خواهد بود.از آنجا که این شورایاریها خود گردان هستند ولی عملا شهرداریها هزینه های آنرا می دهند . لذا اگر این کار به هیات امنای مساجد سپرده شود دیگر لازم به صرف چنین هزینه هایی نیست . در ضمن چون معمولا افراد این هیات خالصانه کار می کنند شاید اصلا هیچ انتظار مادی هم نداشته باشند .آنها وقتی برای مسجد کار می کنند مگر پول دریافت می کنند که اینجا هم بخواهند پول بگیرند. در ضمن آنها تجربیات خوبی در اداره چنین نهاد خود گردانی دارند چرا که مسجد را به همین صورت اداره می کنند.
۷-این طرح باعث خواهد شد که مردم مشارکت زیادی داشته باشند چرا که تجربه نشان داده است که وقتی کاری در قالب مساجد انجام شود به دلیل علاقه ای که مردم دارند مشارکت زیادی خواهند کرد اما اگر این کار به عنوان یک نهاد جداگانه انجام شود ،شاید به دلیل مقاومتی که در برابر این نهادهای منتسب به شهرداری و کلا نهادهای حاکمیتی وجود دارد مردم چندان مشارکت نکنند.
۸-خود این طرح می تواند به عنوان یک مدل جدید مدیریت شهری مطرح شود که کاملا بومی است و طبق فرهنگ و آداب مردم طرح ریزی شده است و حتی می تواند در سطح جهانی و لااقل به عنوان یک مدل در کشورهای اسلامی مطرح شود و ایران را به عنوان یک الگوی مدیریت شهری مطرح نماید.
۹-این کار باعث خواهد شد مسائل اسلامی در مدیریت ها رعایت شود و بسیاری از فسادهایی که ممکن است در مدیریت رخ بدهد جلوگیری شود چرا که افرادی متولی این امر هستند که اهل مسجد هستند و با مسائل اسلامی آشنا هستند و می تواند الگویی برای مدیریت اسلامی در سطح محلی باشد.
۱۰- این طرح باعث خواهد شد که مسجدمحوری به عنوان یک ارزش در جامعه تبلیغ شود چرا که کارها به افرادی سپرده می شوند که اهل مسجدند.
۱۱- در تحقیقی ارتباط میان سطح عملکردی مساجد در حوزه های اجتماعی، فرهنگی و مذهبی با میزان همبستگی اجتماعی در میان ساکنین منطقه تایید شد. به عبارت دیگر هر چه میزان کمیت و کیفیت فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی و مذهبی مسجد افزوده شده و افراد بیشتری در انجام این فعالیتها درگیر شوند، میزان همبستگی اجتماعی ساکنین منطقه تقویت خواهد شد، همبستگی اجتماعی از مولفه های سرمایه اجتماعی است. امروزه سرمایه اجتماعی به عنوان موتور محرکه حرکت جامعه به سوی توسعه پایدار به شمار می رود؛ لذا می توان گفت تقویت و گسترش فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی و مذهبی مساجد موجب تسریع و تسهیل حرکت جامعه اسلامی به سوی توسعه پایدار خواهد شد.(تقوایی،معروفی،۱۳۸۹،ص۲۳۳)
نتیجه گیری:
بر طبق مطالبی که در این مقاله ارائه شد مشخص گردید که مساجد از اهمیت بالایی برخوردارند و باید به آنها توجه جدی کرد. نباید مساجد را تک کارکردی تعریف کرد و فقط به عنوان نماز خانه و محل عبادت استفاده کرد کاری که مسیحیت با کلیسا کرد. مساجد در اسلام چند کارکردی هستند و تجربه صدر اسلام و سالهای اوائل انقلاب نشان می دهد که هر موقع مساجد چند کارکردی دیده شدند ،موفق عمل کردند و برکات زیادی داشته اند. در حال حاضر مساجد در کشور تک کارکردی هستند و این باعث خلوتی مساجد و افت معنویت در واحدهای شهری شده است . لذا پیشنهاد اصلی افزایش کارکردهای مسجد است .یک پیشنهاد کاربردی برای افزایش این کارکردها سپردن شورایاریهای محله به مساجد است که این کار یک الگوی بومی جدیدی در حوزه مدیریت شهری است که برکات زیادی خواهد داشت.
برای دریافت پاورپوینتهای آموزش مدیریت شهری اینجا کلیک نمایید.
منابع:
۱-آخوندی، عباس احمد(۱۳۸۷) آسیب شناسی مدل اداره امور شهر در ایران،پژوهشهای جغرافیایی شماره ۶۳،صص ۱۵۶-۱۳۵
۲-تقوایی، علی اکبر، معروفی سکینه(۱۳۸۹) ارزیابی نقش مساجد در ارتقاء کیفیت محیط؛ مطالعه موردی: مسجد امیر تهران، دوفصلنامه مدیریت شهری شماره ۲۵،ص۲۳۳
۳-خمینی، روح الله(۱۳۸۰)صحيفه امام، ،تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی
۴-جوان آراسته، حسین(۱۳۸۶)کارکرد مسجد در حکومت نبوی، مجله حکومت اسلامی، شماره ۴۳،،صص۱۴۶-۱۴۵
۵-ضرابی، عبدالرضا(۱۳۸۱) نقش و عملکرد مسجد در تربیت، مسجد سال یازدهم مرداد و شهریور، شماره ۶۳، ص۵۳
۶-مهدوی نژاد محمد جواد، مشایخی محمد(۱۳۸۹)، بایسته های طراحی مسجد بر مبنای کارکردهای فرهنگی- اجتماعی، آرمانشهر شماره ۵،ص۶۷
۷-نوبهار، رحیم(۱۳۷۷) نقش نظام اسلامی در مدیریت مساجد و میزان اختیارات واقف در اداره امور مسجد، میراث جاویدان، شماره ۲۳ و ۲۴،ص۴۶
۸-همایون محمد هادی، عبداللهی نیسیانی علی(۱۳۸۶) تجزیه و تحلیل سیستمی فرآیند پرورش منابع انسانی در مسجد؛ مطالعه موردی: علل پویایی و حیات مسجد صنعتگران مشهد، اندیشه مدیریت، سال اول شماره دوم ، ص۱۰۱
